Tiếng hát từ chiến trường

NSND Thanh Hoa: Chúng tôi quên đi cái chết của riêng mình

Tên thật của tôi là Thanh nhưng phải lấy tên là Thanh Hoa để hát cho Đài Phát thanh Giải phóng (không ai được dùng tên thật của mình). Tháng 6 năm 1974, đài tôi được lệnh chuẩn bị tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh. Lúc đó tôi là solit của đài. Các con tôi còn nhỏ (con gái đầu 2 tuổi và cậu em mới  6 tháng) nên không bắt buộc đi. Nhưng tôi nghĩ, tập thể cần mình. Tôi đã để con ở nhà và ra đi.

Tất cả những người lính của thời đó, cả những nghệ sĩ của đoàn giải phóng như tôi lên đường không nghĩ để trở thành anh hùng. Tôi nghĩ, tất cả những người ra chiến trường không phải để lịch sử ghi tên họ, mà đó là trách nhiệm của người dân đối với đất nước, là ý thức cộng đồng.

Đoàn tôi đi rất đông, có nhạc sĩ Trần Kiết Tường, Lê Đình Lực, Ngọc Đại kéo violon, nhà văn có Lê Minh Khuê, Lê Văn và các nghệ sĩ dòng nhạc dân gian. Đi mà không một chút buồn là nói dối, bởi không hẹn ngày trở lại. Nhưng khát vọng để hòa bình lớn quá, nên người ta quên đi cái mất riêng của mình.

Tôi nhớ lúc đó mình bé nhất đoàn, có 42kg, nên thường được mọi người mang vác giùm đồ trên đường hành quân. Chúng tôi hành quân như bộ đội và những lúc họ nghỉ thì mình lại hát. Tôi cầm cái loa to hơn cả người, gọi là loa bán báo, bịt tay ấn thật mạnh hát mới bắt tiếng. Nhiều khi hát mỏi tay quá, quên bấm vào đít loa nên bộ đội kêu ầm lên: "Bấm vào đít loa đi, bấm vào đít loa đi". Vui đáo để.

Chuyến đi đó, bắt đầu từ Thường Tín, theo dọc Trường Sơn. Chúng tôi dừng lại khá lâu ở Khe Sanh. Tôi bé quá, mỗi lần đi qua khe suối lại ngã, được các anh vớt lên như chuột. Tôi hát "Rủ nhau đi hái măng rừng", "Nổi lửa lên em", "Cánh chim báo tin vui", "Người con gái Paco", "Chào đường 9 anh hùng". Hát cho bộ đội và thương binh nghe. Có những thương binh, tay bị thương nhưng không dám cắt, máu rỉ ra.

Họ nghe hát nhưng không kìm được đau đớn, nên thỉnh thoảng rên lên. Người bên cạnh mắng: "Mày rên bé thôi để tao còn nghe hát". Thương lắm. Người hát cũng khóc, người nghe cũng khóc. Vui cũng trào nước mắt mà xót xa cũng trào nước mắt.

Chúng tôi vào đến Đà Nẵng, lúc đó mọi người gọi đoàn văn công chúng tôi là “Tâm lý chiến”. Người dân đồn thổi rằng, đoàn "tâm lý chiến" ở lâu trong rừng nên mọc đuôi. Nhiều người chạy vào tò mò sờ xem cái "đuôi" thế nào.

 Niềm vui của chiến thắng xóa bỏ mọi ranh giới, ra đường mọi người cứ ôm chầm lấy nhau. Mọi người trong đoàn mất 3, 4 đêm không ngủ vì hạnh phúc, mình đã sống trở về với người thân yêu. Lúc đó, tôi hát bài "Cô gái vót chông", làm tiếng chim kêu. Người dân tò mò hỏi, cái đàn kêu hay cô này kêu. Nhạc sĩ trả lời, cô này kêu. Họ tò mò không biết tôi có gắn cái gì vào cổ họng không mà kêu được cao thế. Đó là những kỷ niệm vui.

Khi thống nhất đất nước, Đài Phát thanh Giải phóng chia làm hai, những người ở Bắc quay trở về, những người muốn vào Sài Gòn tiếp quản Đài Phát thanh Giải phóng tiếp tục đi vào Nam. Và tôi trở về Bắc.

Tôi không tham gia nhiều trong cuộc chiến của dân tộc nhưng được tham gia vào chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, được chứng kiến thời khắc linh thiêng đó, tôi nghĩ, mình đã làm được một việc có ý nghĩa. Cho đến bây giờ, tôi cũng như đồng đội tôi, những người hành quân năm ấy, không ai đòi hỏi một huân huy chương gì, bởi với chúng tôi, thống nhất là quá đủ, đó là huân chương khổng lồ mà không huân, huy chương nào sánh nổi.

Đó là những kỷ niệm mà có lẽ, mỗi lần nghĩ lại khoảng khắc đó, tôi vẫn không hiểu tại sao mình đi chiến trường một cách hồn nhiên như thế. Tất cả đều hồn nhiên và tin tưởng một ngày sẽ trở về dù rất mong manh. Cho đến bây giờ, mỗi lần lên sân khấu, tôi muốn giữ lại niềm tự hào đó cho riêng mình, tôi đã có một cuộc đời có ý nghĩa, hòa nhập với những thăng trầm, ấm lạnh của đất nước.

NSND Thu Hiền: Với tôi “Bài ca Thống nhất” là đủ

Đó là năm 1967, tôi mới 15 tuổi, từ đội Thiếu sinh quân chuyển sang Liên khu 5. Chúng tôi được lệnh hành quân lên đường vào Quảng Trị để chuẩn bị cho chiến dịch Mậu Thân năm 1968. Tôi bé nhất đoàn nhưng không sợ gì. Thậm chí ai cũng háo hức đi vào chiến trường, như một niềm tự hào. Phải một năm sau chúng tôi mới vượt tuyến vào Quảng trị, sang Đường 9, sang Lào.

Năm 1972, tôi lại tiếp tục hành quân vào Quảng Trị. Người thì bé nhưng vẫn phải vác khẩu súng K44. Đi chỉ mong được hát. Năm đó gia đình tôi cả ba chị em đều vào chiến trường. Nhưng chỉ có tôi được nguyên vẹn trở về. Một cậu bị chất độc da cam. Một cậu hy sinh trong thành cổ Quảng Trị. Tôi đứng hát ở bên này bờ Hiền Lương, còn em trai tôi, ở bên kia hy sinh. Đó là những nỗi đau không có gì bù đắp được.

Tôi hát cho bộ đội tiến lên. Hát bằng cái loa bóp, có lần ngã vật xuống, đầy cát trong mồm, hát thì quên bóp, bóp thì quên hát. Cứ thế, tôi hát để động viên tinh thần của các chiến sĩ, vì lúc đó chúng ta thương vong nhiều quá.

Đến năm 1975, tôi đi theo đoàn quân giải phóng, đến từng vùng được giải phóng, hát cho đồng bào đồng chí nghe. Huế, Đà Nẵng, Nha Trang, rồi thành phố Hồ Chí Minh. Tôi đã đi theo một vệt dài của đất nước, chứng kiến niềm hạnh phúc của người dân tự do.

Có lẽ, với tôi, hơn mọi lời nói, hơn cả những lời ca tụng, bài ca Thống nhất đã nói đủ tất cả. Người nghệ sĩ chỉ nói bằng tiếng hát và để cho nhân dân cảm nhận. Cả tuổi trẻ, tôi đi hát trong chiến tranh. Tôi hát binh vận, cho những người lính Cộng hòa trở về, hát để xoa dịu những sự tàn khốc của chiến tranh.

Có lẽ kỷ niệm luôn đáng nhớ, nhất là với những nghệ sĩ lão thành như tôi, đã góp một phần không nhỏ vào chiến thắng chung của dân tộc. Chỉ tiếc rằng tuổi trẻ qua đi, tôi không được hát nhiều như ngày xưa. Nhưng 40 năm qua, tôi vẫn tự hào mình đã góp một phần nhỏ bé trong "Bài ca thống nhất". Sau 40 năm, tôi hát lại bài đó trên sân khấu các miền.

Từ thuở hát cầm micro phải bóp lên bóp xuống bên kia bờ Hiền Lương, đạn bắn rát tai, hát để cho bộ đội tiến lên và bây giờ, trên sân khấu hoành tráng, đầy đủ âm thanh. Tôi hát bằng tất cả nhiệt huyết của mình, sự nồng nhiệt, dấn thân của thế hệ tôi không bao giờ mất.

NSND Quang Thọ: Những ký ức linh thiêng...

Tôi có may mắn được hành quân vào chiến trường những năm 1971, 1972, trong thời điểm ác liệt của chiến tranh. Chúng tôi hành quân theo đường mòn Hồ Chí Minh vào Quảng Trị, sang Lào, Campuchia rồi vòng đến Tây Ninh.

Ngày đó tôi 24 tuổi, đi cùng đoàn văn công xung kích tỉnh Quảng Ninh. Chúng tôi hành quân như bộ đội, vai cũng mang ba lô con cóc 5kg, khoác súng trường và tôi còn vác theo một cây đàn ghi ta. Thời điểm đó có 9 đoàn văn công cùng hành quân vào chiến trường. Có đi mới thấy, trong thời khắc giữa sự sống và cái chết ấy, bộ đội ta vẫn lạc quan, yêu tiếng hát. Tiếng hát thực sự có ý nghĩa, giúp họ vượt qua những ám ảnh chết chóc để ra trận.

Lúc đó trên đường Trường Sơn như ngày hội. Chúng tôi hát cho thanh niên xung phong, cho bộ đội nghe. Họ nghe say sưa và quên cả chiến tranh đang cận kề. Ngày đó, tâm thế lên đường không biết có ngày trở lại, nên mọi người thương yêu, chia sẻ với nhau. Tôi hát những bài hát về đường Trường Sơn anh hùng, tạo khí thế cho anh em bộ đội. Có đi mới hiểu được, tiếng hát thúc giục người lính cầm súng ra trận như thế nào.

Tôi nhớ, có lần vào một lán thương binh hát cho họ nghe. Có một cô thanh niên xung phong, trẻ lắm, khoảng chừng 16 tuổi, bị sốt rét ác tính. Cô vừa nghe chúng tôi hát vừa thiêm thiếp. Một tuần sau, quay trở lại cung đường ấy, tôi ghé vào hỏi thăm cô gái thì cô đã mất. Câu chuyện đó cứ ám ảnh tôi mãi, cô ấy chết ở tuổi 16.

Tuổi trẻ của tôi là tuổi trẻ của cống hiến, hy sinh vì sứ mệnh. Tất cả đều đến một cách hồn nhiên, không toan tính. Tâm thế hát trong chiến tranh, giữa những mưa bom bão đạn ấy cũng linh thiêng lắm. Đôi khi nghĩ, hôm nay mình hát nhưng ngày mai có thể mình sẽ nằm lại ở một nơi nào đó. Và có nhiều người đã nằm lại trong rừng Trường Sơn. Còn tôi may mắn được trở về, nhưng khi trở ra Bắc thì chiến tranh lại chạy đuổi sau lưng, khi miền Bắc bị ném bom trong chiến tranh phá hoại. Những nhà máy, hầm mỏ ở Quảng Ninh bị ném bom liên tục. Và tôi lại hát, những bài ca lao động, cổ vũ tinh thần anh em.

Có lẽ, với những người nghệ sĩ như chúng tôi, được hát là một niềm hạnh phúc, dù trong bất cứ hoàn cảnh nào. Và hát trong chiến tranh, mang tiếng hát đi vào cuộc chiến, trở thành ký ức linh thiêng trong cuộc đời.