Ðập thủy điện “rải” độc

• Nguồn lợi thủy sản trên sông Mê Kông bị đe dọa bởi các đập thủy điện
• Số liệu quan trắc đánh giá an toàn đập thủy điện vẫn chưa tin cậy

Đại học Harvard báo động sức khỏe

Đập thủy điện Thác Muskrat là một dự án gây tranh cãi, từ nhiều năm qua, đã được báo động về nguy cơ nhiễm độc metyl thủy ngân nơi khoảng 2.000 người Inuit và các nhóm thổ cư khác sống dọc Thác Falls, nơi họ có bãi săn bắt và đánh cá gần hồ Melville. 

Giới truyền thông Mỹ và Canada ngày 9-11 đều dẫn kết luận trên từ cuộc nghiên cứu đánh giá tác động môi trường mới mang tên “Tác động của việc xây dựng đập Thác Muskrat  lên sự phơi nhiễm metyl thủy ngân nơi cộng đồng thiểu số Inuit”, do các nhà khoa học thuộc đại học Harvard (Mỹ) thực hiện từ năm 2012 đến năm 2015, được đăng trên tạp chí Khoa học môi trường & Công nghệ số ra ngày 9-11 (Environmental Science & Technology).

Tạp chí này thuộc Hội hóa chất Mỹ. Nhóm nghiên cứu dự báo được mức độ metyl thủy ngân gia tăng gấp đôi, bằng cách sử dụng các dữ liệu từ 3 hệ sinh thái, gồm mẫu đất từ vị trí hồ tích khoảng 41 km của  Thác Muskrat.

Họ cũng lấy mẫu tóc của 541 người Innuit để làm xét nghiệm và trả lời về cách ăn uống hàng ngày của cộng đồng thổ dân này. Dữ liệu vệ tinh cũng ghi nhận lượng carbon hữu cơ trong đất tại nhiều hồ tích nước và mẫu các loại thức ăn.

Nhóm nghiên cứu kết luận: “Một khi đập tích đầy nước, nguy cơ nhiễm độc metyl nơi người thổ dân ăn các loại cá, chim và hải cẩu săn bắt được ở vùng hạ lưu sông Churchill chắc chắn sẽ tăng lên.

Sau khi khu vực ngập nước, sự phơi nhiễm chất cực độc metyl thủy ngân sẽ tăng lên gấp đôi, và người địa phương ngày ngày ăn các loại thức ăn đánh bắt được - chim, hải cẩu và nhất là cá sông - chịu nguy cơ cao nhất.

Nếu không có các chiến lược kéo giảm tổn thất, các phân tích của chúng tôi cho thấy việc xây đập thủy điện sẽ có một tác động xấu lên cộng đồng thổ dân Inuit, tác động lâu dài đến chức năng thần kinh nhận biết của trẻ nhỏ”.

Nhóm dự báo mức phơi nhiễm metyl thủy ngân cao nhất ở vùng Rigolet, nơi người địa phương ăn thịt hải cẩu, chim, cá hồi sông, hải cẩu, trứng nhạn biển, cá hồi suối và gan cá hồi chấm bông đều sẽ vượt quá định mức metyl thủy ngân cho phép của Canada.

Dự báo mức độ phơi nhiễm chất độc thần kinh của người Inuit sẽ tăng gấp đôi sau khi đập trữ nước, và một nửa số phụ nữ đến tuổi sinh nở cùng trẻ nhỏ sẽ vượt quá các mức độ được Ủy ban bảo vệ môi trường Mỹ chấp thuận.

Chất cực độc metyl thủy ngân- hình thành khi thủy ngân kết hợp với vi khuẩn khi thực vật mục rã dưới nước - là một chất độc thần kinh liên quan đến những triệu chứng tim mạch và miễn dịch và tăng động nơi trẻ em.

Nó có thể làm thay đổi nhịp tim đến mức nguy hiểm, gây ra cảm giác như bị gai, kim chích liên tục vào da. Các nguy cơ sức khỏe tùy thuộc việc ăn các loại thức ăn bị nhiễm metyl thủy ngân. Khi phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú và trẻ nhỏ ăn quá nhiều hải sản bị nhiễm, họ bị tăng các nguy cơ mắc phải những triệu chứng thần kinh như: tay chân run, mất cảm giác, mất thăng bằng, mất phối hợp cử động, tầm nhìn mắt bị giới hạn.

Nếu mẹ bị ngộ độc lúc có thai, sự phát triển của óc thai nhi bị ảnh hưởng và trẻ sơ sinh có thể bị các chứng bệnh như liệt não, điếc, mù hoặc đầu nhỏ, lớn lên thì chậm phát triển trí tuệ.

Từ những phát hiện từ đập thủy điện Thác Muskrat, nhóm tạo ra một khung cơ sở nghiên cứu để áp dụng ở 22  dự án khác đang xây và dự tính xây trên toàn Canada.

Lý do: cộng đồng thổ dân ở các vùng này ăn nhiều loại thức ăn tự nhiên. Các đập này đều cách nơi ở của cộng đồng thổ dân Inuit 100 km. Theo nhóm, 11 dự án đập sẽ khiến mức metyl thủy ngân còn cao hơn  so với đập Thác Muskrat, nếu không có những cách sửa sai đầy tốn kém và mất rất nhiều thời gian. 

Mức nhiễm độc metyl thủy ngân cao nhất tập trung ở nhóm dự án  Romaine thuộc Quebec, vốn gồm kế hoạch làm ngập nước một vùng 144 km vuông.

Các nghiên cứu khác cũng ghi nhận các tác động tiếp sau việc xây đập thủy điện. Theo một báo cáo năm 2006 về một dự án đập thủy điện ở phía bắc tỉnh Quebec (Canada), việc xây các đập thủy điện ở tỉnh này hồi những năm 1980 đã khiến nguồn cá bị nhiễm thủy ngân, buộc nhiều người dân vùng Quebec Cree phải từ bỏ nghề đánh cá và không thể ăn cá. Tiếp sau đó, là sự xảy ra chứng béo phì cùng các loại bệnh khác.

“Sức khỏe người dân chưa có sự cố nào”

Đây là lần đầu tiên các kết luận từ đập Thác Muskrat được áp dụng với các dự án đập khác, khi cần đề phòng nguy cơ các đập thủy điện rải độc ở Canada.

Tuy nhiên, Jacob Irving, Chủ tịch Hiệp hội Thủy điện Canada (một tổ chức công nghiệp giỏi vận động hành lang) nói chuyện xây đập làm tăng mức độ metyl thủy ngân là “một vấn đề đã được nắm rõ, nhưng biện pháp hạn chế cũng đã được nắm rõ, nên đã phải ghi nhận bất kỳ sự cố nào về sức khỏe của bà con đâu ?” !

Thực tế thì chưa có sự nhất trí nào về cách đối phó nguy cơ đập thủy điện rải chất độc metyl  thủy ngân. Ông Irving chỉ có thể nói đến hai nỗ lực sửa sai của hội ông: cảnh báo người dân vùng hạ lưu sông Melville nên hạn chế ăn cá và nhập khẩu cá cho các cộng đồng dân cư có nguồn thức ăn bị nhiễm độc. 

Trưởng nhóm nghiên cứu bà Elsie Sunderland, người Canada, giáo sư khoa Sức khỏe cộng đồng, khoa học môi trường ở Harvard. Bà kể nhiều quan chức chính quyền đã được báo động về nguy cơ nhiễm độc metyl thủy ngân, nhưng vì những lý do chính trị, các quan chức phớt lờ.

Bà Sunderland đã có nhiều nghiên cứu về đập Thác Muskrat, nói: “Chúng tôi đã có nhiều cuộc họp, nhưng các quan chức chẳng quan tâm. Tôi không nói thủy điện là tệ. Nhưng bạn cần đánh giá xem xét điều tốt-xấu của bất kỳ dự án nào. Nghiên cứu của chúng tôi rõ ràng cho thấy nhiều thổ dân ở Canada sống gần các đập thủy điện nay bị nhiễm độc thủy ngân.

Việc phơi nhiễm kinh niên này gây hại cho sức khỏe loài người ở bất kỳ cấp độ nào. Người ta không được làm hại cả một cộng đồng thổ dân. Nghiên cứu của chúng tôi mở ra đề xuất kiểm tra các dự án và xác định đập nào đạt hiệu quả về nỗ lực hạn chế nguy cơ nhiễm độc, ví dụ đào bỏ tầng đất trên cùng trước khi hồ tích nước ngập nước”.

Bà giải thích: vấn nạn bắt đầu từ thủy ngân trong đất, không gây tác hại nào khi phơi ra không khí, nhưng khi đất chìm dưới nước thì bị cắt khỏi nguồn oxy, khiến một số loại vi khuẩn chuyển thủy ngân thành metyl thủy ngân.

Tác động của nó sẽ lên cao trong khoảng 3 năm sau khi hồ trữ tích đầy nước, nhưng mực metyl thủy ngân cao có thể kéo dài hàng chục năm. Nói chung, đất chứa nhiều carbon hữu cơ thường dẫn đến mức metyl thủy ngân cao ở các đập thủy điện.

Đồng tác giả nghiên cứu, ông Ryan Calder, nói nguy cơ nhiễm độc metyl thủy ngân có thể giảm xuống, bằng cách loại bỏ carbon hữu cơ trên đất vùng ngập nước. Ông nói phải tôn trọng thức ăn thiên nhiên là nền tảng cho sức khỏe của thổ dân Inuit: “Các dự án này phải xem chuyện bảo vệ cộng đồng này là mục tiêu trọng tâm”.

Tuy nhiên, Tổng giám đốc tập đoàn năng lượng Nalcor (chủ dự án) là  ông Stan Marshall nói: “chưa chắc việc loại bỏ mặt bằng có carbon hữu cơ sẽ giúp kéo giảm nguy cơ nhiễm độc”. Ông còn khẳng định rằng “hoàn toàn không biết tài liệu nào” chỉ ra việc trữ nước dẫn đến việc chất metyl thủy ngân gây hại cho sức khỏe người thổ dân !

“Tỉnh nghèo truyền thống” sẽ ý thức được vấn nạn ?

Trước đó, khoảng 40 người Inuit phản đối đập Thác Muskrat đã “chiếm” công trình suốt 4 ngày, biểu tình ngồi để chặn việc xây dựng đập. Họ đòi Tập đoàn năng lượng Nalcor phải đào chở bỏ lớp đất trên cùng của hồ tích nước.

Họ chỉ ra về, sau khi chính quyền tỉnh New Foundland và Labrador hứa sẽ có các biện pháp hạn chế những vấn nạn về thủy ngân, dựa theo các đề xuất của một ủy ban tư vấn độc lập và những nhà khoa học độc lập.

Trong thỏa thuận với lãnh đạo 3 nhóm thổ dân bị ảnh hưởng từ đập Thác Muskrat, chính quyền tỉnh để ngỏ khả năng đào bỏ tầng đất trên cùng của hồ tích nước. Việc đào bỏ này chắc chắn tăng thêm gánh nặng tài chính lên dự án này vốn đã được chính phủ Canada thông qua, khi tỉnh Newfoundland và Labrador bán được dầu mỏ khai thác từ đáy biển.

Nhưng sau này, giá dầu giảm đã tạo ra vấn nạn tài chính cho tỉnh “nghèo truyền thống” có 530.000 dân này. Ước tính kinh phí xây đập Thác Muskrat đã tăng gấp đôi, lên 11,4 tỉ đô-la Canada. Dự kiến đập này sẽ phát điện lần đầu tiên trong khoảng 2 - 3 năm nữa, tức chậm 2 năm so với kế hoạch.

Thượng tuần tháng 11, Nalcor đã được phép tích nước vào hồ tích nước của đập Thác Muskrat trong một giai đoạn. Chính quyền tỉnh  Newfoundland và Labrador nói mực nước sẽ được hạ xuống vào mùa xuân 2017.

Một đại diện chính quyền là giám đốc sở đất và tài nguyên, ông Darryl Shiwak kể rằng: như tổ tiên, ông cũng săn bắt, đánh cá ở vùng hồ Melville: “Đã mất một thời gian dài để lối sống của chúng tôi được truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác”, và nói nền văn hóa và sức khỏe của người Inuit đã phải “hy sinh” quá lâu cho những nhóm lợi ích làm thủy điện.

Ông tin tưởng điều này sẽ thay đổi, nếu chính quyền tỉnh có những hành động dựa trên khoa học và phục hồi được niềm tin của những người phải chịu ảnh hưởng từ đập Thác Muskrat.