Chống "bệnh thành tích" trong an toàn vệ sinh thực phẩm

Thời gian qua, liên tục xảy ra các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể, phát hiện dư lượng kim loại nặng trong rau xanh, hoá chất bảo quản độc hại trong giò chả, bún, phở, hormon tăng trưởng trong thịt lợn… Vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm đã và đang là mối lo ngại lớn của người dân. Nhưng sau 5 năm thực hiện chương trình mục tiêu ATTP, những kết quả mà Cục ATVSTP đưa ra tại cuộc gặp với báo chí ngày 5/1 vẫn đang khiến công luận thêm lo lắng.

Quá nhiều vấn đề bức xúc

PGS.TS. Trần Đáng, Cục trưởng Cục ATVSTP, Bộ Y tế, đã chỉ ra 5 vấn đề bức xúc nhất trong lĩnh vực ATVSTP: Gia tăng các bếp ăn tập thể trong trường học, khu công nghiệp, khu chế xuất, song phần lớn chưa đủ điều kiện ATVSTP; việc nuôi trồng rau quả, gia cầm, thuỷ sản chưa được kiểm soát từ khâu nuôi trồng đến chăm sóc, phòng trừ dịch bệnh, thu hoạch và chế biến; khâu chế biến thực phẩm chủ yếu là thủ công, giết mổ gia súc, gia cầm nhỏ lẻ dẫn tới khó kiểm soát; thực phẩm nhập lậu qua biên giới còn phổ biến như rau quả, trứng, gia cầm, thuỷ sản, phủ tạng gia súc, thuốc lá, rượu…, việc buôn bán thực phẩm trên thị trường, đặc biệt là 10 nhóm thực phẩm nguy cơ cao còn bị thả nổi. Có lẽ đối với lĩnh vực ATVSTP, chỉ riêng vấn đề của một loại thực phẩm cũng đủ gây bức xúc cho công luận.

Theo thống kê của Cục ATVSTP, từ năm 2000 đến 2006, đã có 174 vụ ngộ độc thực phẩm (NĐTP) tại bếp ăn tập thể với 14.653 người mắc, 97 vụ NĐTP tại các khu công nghiệp, khu chế xuất với 9.989 người mắc, 58 vụ NĐTP trong các trường học với 3.790 cháu mắc và 2 cháu tử vong, 161 vụ NĐTP do thức ăn đường phố với 3.759 người mắc và 7 người chết. Riêng TP HCM có 113 vụ NĐTP với 7.688 người mắc và 7 người chết, Hà Nội có 37 vụ với 370 người mắc và 2 người chết.

PGS.TS. Trần Đáng cho rằng, việc chưa cấp giấy chứng nhận ATVSTP đang để người kinh doanh thực phẩm thành "buôn lậu". Sau hơn 3 năm Pháp lệnh VSATTP có hiệu lực, Hà Nội mới cấp giấy chứng đủ điều kiện VSATTP cho 526 cơ sở, Lâm Đồng cấp cho 567 cơ sở, còn các tỉnh và thành phố khác hầu như chưa thực hiện. Trên toàn quốc mới có 352.777 cơ sở sản xuất kinh doanh thực phẩm được cấp giấy phép kinh doanh. Như vậy, số cơ sở đủ điều sản xuất kinh doanh thực phẩm hợp pháp mới đạt 0,3%, còn 99,7% cơ sở chưa được kiểm soát, bị thả nổi hoặc chỉ kiểm soát được một phần. Đó là chưa kể tới hơn 500.000 cơ sở thực phẩm nhỏ, hộ gia đình, cá thể và dịch vụ ăn uống nằm ngoài vòng quản lý. Thực tế cho thấy, tất cả các vụ NĐTP xảy ra là do các cơ sở sản xuất kinh doanh chưa được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện VSATTP.

Một vấn đề bức xúc nữa là nhận thức của người dân về ATTP còn rất hạn chế. Theo điều tra của Cục ATVSTP, có tới hơn 52% người sản xuất, chế biến thực phẩm chưa có kiến thức về ATTP và hơn 61% người kinh doanh thực phẩm chưa đạt yêu cầu hiểu biết về ATTP. Mặc dù thời gian qua, các phương tiện truyền thông luôn nêu cao khẩu hiệu "Hãy là người tiêu dùng thông thái" để bảo vệ chính mình, nhưng vẫn có tới gần 62% người tiêu dùng chưa nhận thức đầy đủ về ATTP.

Chưa có hệ thống quản lý ATVSTP

Xét từ một khía cạnh nào đó, vấn đề ATVSTP còn nguy hại hơn cả đại dịch HIV/AIDS. Nhưng hiện nay, ở nhiều địa phương, việc chỉ đạo trực tiếp về ATVSTP còn chưa được quan tâm bằng phòng chống HIV/AIDS, giải quyết vấn đề ATTP chỉ dừng lại ở Trung tâm Y tế dự phòng tuyến tỉnh. Trung bình mỗi tỉnh chỉ có… 0,5 thanh tra ATTP với mức đầu tư 500 đồng/người dân/năm. Như vậy không thể đủ khả năng kiểm soát khoảng 350.000 cơ sở sản xuất kinh doanh thực phẩm hoạt động suốt 24/24h.

Trong khi còn chưa có một hệ thống quản lý đồng bộ từ Trung ương tới xã, phường thì "quả bóng" VSATTP bị chuyền từ ngành VSATTP sang chính quyền địa phương, ngành nông nghiệp, thuỷ sản rồi quản lý thị trường… Cục ATVSTP đã đưa ra sáu biện pháp tổng thể để giải quyết vấn đề VSATTP. Nhưng liệu các biện pháp này có phát huy hiệu quả, hay chỉ là giải pháp trên lý thuyết như trong thời gian qua vẫn là một câu hỏi.

Trong khi các cơ quan chức năng còn tranh luận về trách nhiệm thực sự trong vấn đề ATTP thì hoạt động sản xuất kinh doanh thực phẩm vẫn diễn ra hàng ngày hàng giờ. Dù là ai, mỗi người cũng đều phải ăn 2-3 bữa/ngày và tiêu tốn hết khoảng 30 tấn ngũ cốc, 70 tấn thực phẩm/đời người.

Có lẽ người dân đang hy vọng như lời PGS.TS. Trần Đáng: Chúng ta đã chống bệnh thành tích trong giáo dục, nay cũng cần chống bệnh thành tích trong lĩnh vực ATTP, nếu tất cả đều công khai, minh bạch thì vấn đề sẽ được giải quyết