Chuyện về một người thầy biến Mù Cả thành… “sáng cả”

Và rồi, nơi này thành xã đầu tiên của rẻo cao phía Bắc nước ta được xóa mù. Ông là người được phong danh hiệu Anh hùng lao động đầu tiên của ngành giáo dục Việt Nam do Hồ Chủ tịch ký (ngày 3/6/1962). Sau khi ông phát biểu tại hội nghị, nhiều nhà dân tộc học, nhà sử học đã tha thiết mời ông ra hành lang để hỏi chuyện “nạn quần hôn” và các tập tục nguyên bản của một thời mà người ở rừng như ông là nhân chứng sống...

Ông giáo già nuôi khỉ mặt đỏ

Vùng đất ngã ba biên giới thuộc huyện Mường Tè (cũ) mà ông xông pha cống hiến – nay thuộc 2 tỉnh Điện Biên và Lai Châu – đến tận bây giờ vẫn là một trong số ít những vùng rừng núi hiểm trở nhất Việt Nam. Đó thực sự là vùng đất bị xã hội trước đây bỏ quên trong đói nghèo, mông muội. Ánh sáng cách mạng rọi tới, lực lượng đi tiên phong khai sáng là các chiến sĩ công an vũ trang và giáo viên. Và, trong những ngày xung phong vào nơi rừng thiêng nước độc ấy, có 2 người đã được người Hà Nhì dựng tượng thờ, đặt tên núi tên đồi để bày tỏ lòng biết ơn: đó là Liệt sĩ Công an vũ trang Trần Văn Thọ và Nhà giáo Nguyễn Văn Bôn.

Thế hệ thầy và trò ở Ngã ba biên giới hôm nay.

Tôi đành nhờ cô em tổng đài 1080 Hải Phòng. Toàn bộ Tp. Hải Phòng thời mới này có 7 người đăng ký số điện thoại với tên Nguyễn Văn Bôn. Tôi gọi đến số máy thứ 7 thì đúng là ông Bôn “già”. Ông bảo: "Cái số tôi nó vậy! Cuộc đời tôi ở ngã ba biên giới kể ra thì nó như chuyện cổ tích, chẳng có ai người ta tin được, nên tôi cũng chán, tôi chả kể với ai”. Ông nuôi 2 con khỉ mặt đỏ mà lãnh đạo huyện Mường Tè tặng người thầy đáng kính nhất mà họ từng gặp. Đôi khỉ hằng ngày vẫn thay nhau đấm lưng, “bắt chấy” (thật ra là gãi đầu) cho ông. Khi tôi tìm đến kể chuyện Mường Tè, ngã ba biên giới thời mới thì ông Bôn bắt đầu kể chuyện: “46 năm giời đã trôi qua rồi còn gì nữa, hả cháu?...”.

Lời dặn dò của Hồ Chủ tịch và cuộc hành trình vào Mù Cả

“Tôi sinh ra tại Bắc Ninh, ở chỗ cổng hậu thị xã bây giờ ấy. Bố mẹ mất khi tôi mới 6 tuổi đầu, khi đó, cô em gái tôi chỉ mới 5 tháng tuổi. Chúng tôi ở với bà ngoại (ông ngoại cũng mất sau mẹ tôi 1 năm).

Khi học đến lớp đệ ngũ (nay là lớp 9), tôi sang Hà Đông ở với bác và công tác tại Ty Thủy lợi Hà Đông, làm Bí thư Chi đoàn thanh niên, chuyên chỉ đạo anh em đi hút bùn ở ngoài sông Nhuệ. Tuổi trẻ của chúng tôi lúc bấy giờ hăng lắm. Tôi có cảm tưởng mình có thể bốc bùn ở sông Nhuệ lên đắp kín thị xã Hà Đông mà không cần phải quan tâm đến ai trả lương hoặc sau này mình có được “bảo hiểm xã hội” hay không?

Năm 1956, tôi học Trường Sư phạm sơ cấp Trung ương, được điều về công tác tại Thụy Anh, Thái Bình. Năm 1959, hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, đưa một đội ngũ giáo viên xung phong lên dạy học ở Tây Bắc (bấy giờ là khu tự trị Thái Mèo). Lúc đó, giới trẻ chúng tôi ai cũng coi nhân vật Paven trong “Thép đã tôi thế đấy” là thần tượng. Chúng tôi bảo nhau, không thể để phí hoài tuổi thanh xuân, hãy phấn đấu đóng góp thật nhiều cho xã hội, dù phải hy sinh.

Trước khi đi, chúng tôi đã được lệnh tập trung tại Trường Bổ túc Công nông Trung ương, tại đó, chúng tôi đã được gặp Hồ Chủ tịch. Tôi còn nhớ từng lời nhắc nhở của Bác, Bác bảo: “Nếu cháu nào sức yếu, có những bệnh tim mạch hay thấp khớp thì nên ở lại”. Bởi vì đi vùng sâu quá vất vả. Cũng chính vì thế mà tôi đã viết thư chia tay cô giáo làng (sau này là diễn viên của Đoàn chèo Quân khu Tả Ngạn và là vợ ông Bôn, bà đã mất - TG) để ngẩng cao đầu đi lên vùng cao, nước độc của khu tự trị.

Nghe nói từ Hà Nội lên Sơn La bây giờ chỉ mất vài tiếng đồng hồ; nhưng độ ấy, chúng tôi đi mất hơn 2 ngày trời ngồi trên ôtô. Qua Hà Nội một khúc là hết đường đá, còn lại là toàn đường đất gồ ghề. Càng đi càng vắng vẻ, vắng đến rợn người. Suối Rút (Hòa Bình) thật kinh khủng, lội qua một lần đủ rụng hết lông chân. Những câu chuyện ma thiêng nước độc còn lẩn quất. Đèo chênh vênh, thỉnh thoảng gặp một cái quán hoang sơ ven đường. Trên cái chõng tre cũ có nhiều thứ ăn được ngay: từ khúc sắn, bắp ngô, đẫn mía đến vài quả dưa.... Nghe nói, ai ăn gì cứ tự giác bỏ tiền vào ống tre treo ở bên vách quán. Nghe nói thế, chúng tôi chỉ biết tò mò quan sát, chứ tuyệt nhiên không ai dám sờ vào đồ vật gì, chúng tôi sợ bị chài.

Xe toàn đi bên vực thẳm. Có lúc ở bờ suối ven đường có mấy cô gái Mường, gái Thái tắm “tiên” rất tự nhiên. Xe qua, họ cứ đứng tênh hênh rồi chỉ trỏ và cười. Anh em rất ngạc nhiên, nhiều người đỏ mặt nín thinh như người có lỗi. Xe đi qua một đoạn dài mới dám cười nói, cũng tuyệt nhiên không dám đả động gì đến mấy cô tắm ấy.

Thị xã Sơn La bấy giờ là thủ phủ của cả khu tự trị. Thấp thoáng những mái nhà tranh nép mình trong các dãy núi cao dựng trời, suối chảy róc rách suốt đêm ngày. Chúng tôi nghỉ chân tại khu trường Ký túc xá Sơn La, tại đây các đồng chí lãnh đạo khu giới thiệu về sự gian khổ của Tây Bắc, và những khó khăn chết người mà những giáo viên xung phong như chúng tôi phải đối mặt.

Tôi không sợ, mà chỉ thấy thương bà con sống ở sau núi cao và mây mù. Tôi viết đơn gửi lãnh đạo khu xin đi vào vùng nào gian khó nhất, thiệt thòi nhất của toàn khu. Lập tức, tôi nhận quyết định về xã Mù Cả của huyện Mường Tè ở ngã ba biên giới.--PageBreak--

Chưa bao giờ có cảm giác sợ hãi như chuyến xe tải 2 ngày trời từ Sơn La vào tới thị trấn Lai Châu ngày ấy. Chúng tôi bị văng từ thành xe bên này sang thành xe bên kia như xóc ốc. Tôi phải đứng và bám vào thành xe suốt 2 ngày trời. Tôi và tất cả mọi người đều nôn, hễ ăn một chút gì đó vào là lại nôn - đúng là nôn ra mật xanh mật vàng. Từ thị trấn Lai Châu (nay là thị xã Mường Lay) chúng tôi đi bộ đúng 3 ngày để vào tới huyện lị Mường Tè. Có ngày phải đi bộ tới 50km, một bên núi cao vút trời, một bên là vực thẳm mênh mông kéo hút xuống lòng sông Đà. Chúng tôi tổng kết có tới 42 cái sợ ở con đường này.

Đến tận giờ tôi vẫn nhớ y nguyên cảm giác khiếp sợ lúc anh em gặp một con rắn bạo trêu người. Lần đó khi mệt quá, ngồi dưới gốc cây, tôi đội một chiếc nón rộng vành. Một con rắn xanh từ trên cây cao văng xuống, nó hất tung chiếc nón úp trên đầu tôi, rồi nó ngo ngoe lè lưỡi như trêu chúng tôi. Đứng nhìn các vị khách lạ một lát, rắn xanh chậm rãi bò đi mất hút. Có đoạn ngót chục cây số, chúng tôi chỉ... có chạy. Vì xung quanh đường toàn vắt là vắt, những con vắt gặp hơi người là ngóc đầu dậy, nhảy toanh toách, đầu nó nhọn như lưỡi mác. Vắt hút no máu, người nó đỏ như cục máu to bằng đầu ngón tay út người ta rồi buông mình "nhảy dù" chạy trốn.

Để vào được Mường Tè, phải nghỉ lại 3 đêm dọc đường. Chặng thứ ba là dài nhất (khoảng 50km), bởi phải vượt qua dốc Mường Mô. Đời tôi không bao giờ quên được con dốc ấy. Từ đỉnh Mường Mô, mây bay mù mịt, gió thổi hun hút, mây lạnh rét căm căm. Lúc xuống dốc mới là vất vả, chân bật máu. Chúng tôi leo núi bằng cái cách mà có lẽ lịch sử loài người chưa từng nghe thấy: nhúng áo bông xuống suối cho nước ngấm vào, rồi cứ thế khoác áo bông ướt lên vai và đi. Đi đến lúc áo bông khô ron, lại nhúng xuống suối tiếp. Từ chân dốc Mường Mô, vượt qua một con suối là vào đến huyện lị Mường Tè”.

Cảm nhận đầu tiên ở Mù Cả

Ông Bôn kể tiếp:

“Vài dãy nhà lá của cán bộ vùng cao, không có dân ở, đó là chân dung huyện lị Mường Tè cách đây hơn 40 năm. Nghỉ một đêm, sáng ra tôi được một anh chàng đầu tóc bù xù người Hà Nhì (bấy giờ gọi là người U-ní) dẫn vào Mù Cả. Đường đi mất đúng 3 ngày nữa, dĩ nhiên là chặng này còn gian khổ hơn. Anh chàng đầu rậm cầm theo một con dao quắm, vừa đi vừa vạch cỏ, phát cây mở đường. Đường hẹp, vắt nhiều.

Sau một đêm ngủ ở bản người Thái ở chân dốc núi; hôm sau chúng tôi khởi hành từ lúc trời còn âm u. Khi bình minh lên, những chùm tia nắng rọi vào các mẩy vàng ở bãi cát sông Đà lung linh, kỳ ảo (sau này có phong trào đào đãi vàng sa khoáng ở đây là vì thế).

Có chuyện rất lạ là thế này: sẩm tối hôm ấy, ngủ nhờ ở một bản Thái, rõ ràng con đường chúng tôi đi đầy cây dại, chỉ đặt vừa bàn chân người; thì sáng hôm sau, ngủ dậy, tôi đã thấy ai đó đã khai quang thành một con đường rộng tới 2m, cắt ngang quả đồi. Đất trắng tơi lên. Hỏi ra mới biết đêm qua có đàn voi đi qua, nó để lại một con đường làm dấu vết! Mỗi đêm các ông voi lại làm được một con đường mới trong rừng hoang (mà bấy giờ không có ai đi săn voi cả).

Bản đầu tiên của Mù Cả mà chúng tôi đặt chân đến, đó là bản Ma Ký. Với 11 nóc nhà, không một ai biết tiếng Kinh, người Hà Nhì ở đây nắm tay tôi rồi chỉ biết có... cười. Nhà cửa lụp xụp, tối om, toàn bộ là tường đất, dày khoảng 0,8m; dày và vững như pháo đài. Cột nhà bằng thân cây tươi không gọt đẽo chôn xuống đất. Có cây gỗ gì, họ chặt làm cột nhà hẳn hoi mà lá lại mọc xanh um lên ở trong nhà. Trên mái nhà lợp bằng gianh và cỏ, cũng dày tới gần 1m, cũng mọc toàn cây dại xanh um, chim đậu ríu rít trông rất kỳ lạ. Lại nữa, trên mái nhà thường treo lủng lẳng mấy miếng thịt lợn mà họ ăn thừa từ tết năm trước.

Tết ở đây diễn ra sau mùa gặt, khoảng tháng 10, tháng 11 Dương lịch. Họ giết lợn, bò, ăn uống, nhảy múa, hát những bài ca u buồn kể về nguồn gốc loài người, về tổ tiên người Hà Nhì. Sau tết, số thịt còn lại họ cắt theo thăn, dài 30-40cm/miếng rồi buộc vào lạt, treo lủng lẳng trên mái nhà. Những thăn thịt dài nằm bên cạnh là lúc lỉu những tổ én, tổ chim rừng. Có những miếng ngon như gan, dồi, lá lách của lợn, họ treo lên gác bếp hun khói, ăn dần.

Nam giới ở bản Hà Nhì thường mặc quần áo màu nâu, rách rưới, mặt họ nhọ nhem rất ngộ. Còn nữ giới trang phục sặc sỡ, thêu thùa cầu kỳ - vạt áo, cả ống quần của họ đều treo lủng lẳng những vỏ cây, vỏ sò, vỏ hến (người giàu hơn thì đeo đồng xu, đầu đội khăn có tua, cũng treo lủng lẳng các thứ đó). Giữa nhà có một đống lửa không bao giờ tắt. Mâm dọn ra một cái chõng tre đan bằng mây. Bữa cơm dọn ra, dù ai ở đâu đến cũng phải ngồi ăn, mà chẳng cần chào hỏi gì hết. Cơm ăn với măng và lá rừng, rượu uống bằng bát.

Đi đến ngày thứ 3 thì tới bản Mù Cả. May mắn là đã có một đồng chí cán bộ cơ sở người Kinh “cắm” ở đây được vài tháng rồi. Đồng chí này tên là Lê Văn Biên, ngoài 40 tuổi, người Thanh Hóa, từng hoạt động ở Lào, vừa được điều về Mù Cả gây dựng phong trào. Thật không tin được, cả Chủ tịch Ủy ban lẫn Bí thư Đảng ủy xã Mù Cả cũng mới chỉ được đề bạt chừng 2-3 tháng trời, hầu như không biết gì! Xã có 500 người dân, sống rải rác suốt 11 bản cheo leo trên các sườn núi.

Cá biệt có bản chỉ có 3 gia đình ở tít mãi trong rừng sâu, muốn đi tới bản gần nhất phải mất 2 ngày đường. Bọn phỉ vẫn thường hoạt động trong khu vực, thỉnh thoảng bà con quen biết phỉ vẫn lên nương tiếp tế gạo muối cho chúng. Cả xã không một ai biết chữ hoặc biết tiếng phổ thông, kể cả Chủ tịch lẫn Bí thư. Ủy ban huyện phải thuê người Thái biết tiếng Hà Nhì lên để phiên dịch cho 2 cán bộ người Kinh suốt một năm trời (đến khi chúng tôi học được tiếng Hà Nhì)”. (Còn tiếp)