Với những ai đã đi học, đã từng công tác ở Cuba thì chắc chắn trong mỗi người đều đọng lại ấn tượng tốt về trật tự an toàn xã hội và giao thông. Với chúng tôi, người mới sang đây thì thấy đúng là trật tự giao thông tốt đến mức khó tin.
Hôm chúng tôi đi về quê Fidel, chặng đường chỉ hơn 800km nhưng chúng tôi đi mất đến... 10 tiếng. Lẽ ra có thể đi nhanh hơn, nhưng Luật giao thông của Cuba cực kỳ nghiêm khắc cho nên người lái xe đi rất cẩn thận, không mấy khi chạy quá tốc độ 110 km/giờ.
Không bao giờ anh dám vượt xe khác, kể cả một chiếc xe ngựa nếu như nhìn phía trước cách cả gần cây số có bóng một chiếc ôtô khác đi ngược chiều. Qua một đoạn đường sắt, dù là đã bỏ hoang, lái xe cũng dừng lại, ngó nghiêng rồi mới cho xe "bò" qua. Còn trên tất cả các đoạn giao lộ, nếu chỗ nào có biển tam giác màu vàng đề chữ “pare” (dừng lại) thì khi chạy tới đó, lái xe buộc phải dừng lại vài giây. Mà là dừng hẳn, xe không được phép nhúc nhích, mặc dù lúc đó không hề có xe qua lại.
Các trạm cảnh sát giao thông trên đường khá nhiều và chỗ nào cũng phải xuất trình giấy tờ, kể cả lệnh điều xe rất cẩn thận. Cứ chạy khoảng hơn 200km, xe lại phải tạt vào một trạm xăng dầu của Bộ Nội vụ lấy dầu theo những phiếu do Cơ quan Hậu cần Bộ Nội vụ cấp...
Dọc đường hàng trăm kilômét, không có hàng quán của tư nhân, không có nhà dân ven đường, vì thế, xe có thể chạy tốc độ 120km/giờ hoặc hơn nữa. Mật độ xe ôtô chạy trên đường ở Cuba - nhất là trong các thành phố như La Habana - cao hơn Hà Nội rất nhiều (La Habana có 2,5 triệu dân thì có 400.000 ôtô nhưng chỉ có 500 CSGT).
Hiện nay, do kinh tế khó khăn nên nhiều đoạn đường bị xuống cấp, nhưng về cơ sở hạ tầng, nếu so sánh thì không biết đến bao giờ Việt Nam mới có được như vậy.
Trên đường cao tốc, hầu như chỉ có ôtô và rất ít xe máy. Còn ở vùng nông thôn, xe ngựa, xe đạp lôi vẫn là phương tiện giao thông chủ yếu. Đi trên các nẻo đường Cuba, rất dễ thấy cảnh tượng thú vị đó là người vẫy xe xin đi nhờ khá đông và rất nhiều lái xe dừng lại, cho khách đi nhờ. Hóa ra Luật giao thông Cuba có điều quy định rằng những người lái xe biển xanh (xe công) phải có nghĩa vụ chở người... xin đi nhờ mà không được phép đòi hỏi gì. Tại La Habana, nếu cảnh sát phát hiện lái xe từ chối, trong khi xe có điều kiện chở người và cùng tuyến đường người xin đi thì bị phạt là cái chắc.
Do phương tiện giao thông công cộng còn thiếu nên người chờ xe buýt tại các bến xe khá đông. Nhưng điều kỳ lạ là khi có xe đến, không hề có cảnh chen lấn lên xe. Ai đến trước lên trước, thứ tự vô cùng, và nếu xe chật chỗ rồi thì lẳng lặng lùi lại, chờ chuyến sau. Đối với người Cuba, hình như không thấy có sự vội vã, mà tất cả đều thong thả, thong thả và hết sức thong thả.
Người Cuba hình như chỉ có hai trạng thái “bốc lửa”, đó là khi biểu lộ khí thế cách mạng chống lại kẻ thù và trong những vũ điệu Mỹ Latinh.
Cũng phải nói thêm rằng từ năm 1990, toàn bộ nguồn cung cấp xăng dầu từ Liên Xô sang Cuba bị cắt đứt. Từ một nước tiêu thụ mỗi năm gần 13 triệu tấn dầu, Cuba chỉ còn mua được không đến 1 triệu tấn. Nhiều nhà máy điện phải ngừng hoạt động, xe ôtô bị xếp xó, nền sản xuất bị đình đốn, đất nước lâm vào tình trạng khó khăn chưa từng thấy. Nhưng 4 năm trở lại đây, khi nền kinh tế Cuba đã vượt qua cơn “bĩ cực” và đang đến hồi “thái lai” thì cuộc sống người dân khởi sắc hơn nhiều.
Và dễ nhận thấy nhất là ôtô chạy nườm nượp trên đường. Bên cạnh những chiếc xe đời mới sang trọng thì Cuba còn là “thiên đường” của các loại xe cổ. Trên khắp các nẻo đường Cuba, bạn có thể thấy nhan nhản trên đường những chiếc xe mà có tuổi thọ khoảng hơn... 50 năm thậm chí đến 80 năm.
Xe của Liên Xô (cũ) vẫn lưu hành đa số ở Cuba với các nhãn hiệu Lada, Moskvitsh; Giguli, Niva, rồi những chiếc Tracxion, Peugeot có từ những năm 1950 của Pháp, xe Volkswagen, Opel Omega của Đức; xe Ford, Dodge của Mỹ từ những đời “xưa... xưa lắm”... tất cả, tất cả đều “cổ kính” nhưng vẫn hăng hái lao trên đường cao tốc với vận tốc đáng nể - trên 90km/giờ. Chúng tôi cũng không hiểu người thợ sửa chữa ôtô của Cuba làm thế nào để cho những chiếc xe cổ ấy chạy được.
Hệ thống đường sá của Cuba cực kỳ tốt và hiện đại. Ngay trong thủ đô La Habana, trên các trục đường chính, xe ôtô không được phép chạy... dưới 60km/giờ, thậm chí có làn đường phải chạy 80km/giờ. Xin bạn đọc hãy tưởng tượng trong thành phố, để cho cả dòng xe chạy với tốc độ vũ bão như vậy thì hệ thống giao thông phải như thế nào và ý thức chấp hành Luật giao thông của người điều khiển phương tiện ra sao.
Ở Cuba, nếu người đi bộ vượt qua đường bị tai nạn thì... ráng mà chịu. Gia súc đi trên đường, nếu không có người dắt mà bị ôtô đâm phải thì chủ gia súc phải đền tiền cho lái xe. Cảnh sát giao thông Cuba rất nghiêm khắc với những hành vi phạm Luật giao thông. Tuy nhiên, mức phạt lại khá nhẹ nhàng, nhưng tìm được chốn nộp tiền thì lại không đơn giản.
Thời gian gần đây, có lẽ do không nắm bắt được thông tin một cách đầy đủ hoặc nghe một chiều cho nên không ít người Việt Nam chỉ trông thấy ở Cuba một bức tranh ảm đạm. Nhưng thực tế không đúng như vậy.
Bình quân thu nhập theo đầu người của Cuba là khoảng 2.500 USD/năm như vậy là gấp hơn 3 lần Việt Nam. Năm 2006, kinh tế Cuba tăng trưởng 12%, kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 10 tỉ USD (bằng 1/3 Việt Nam), trong đó, đáng lưu ý là việc đưa các bác sĩ, giáo viên Cuba đi làm việc tại một số nước châu Mỹ cũng mang lại cho Cuba hơn 1 tỉ USD; có 2,7 triệu lượt khách du lịch nước ngoài đến Cuba, và bình quân mỗi người đã tiêu ở Cuba gần 1.000USD. Cũng trong năm 2006, nhập khẩu thiết bị máy móc tăng 104%, nhập khẩu ôtô tăng 49% so với năm 2005...
Hết năm 2006, chỉ riêng thành quả của cuộc cách mạng năng lượng cũng đã giúp Cuba tiết kiệm được 500 triệu USD. Quả thật, đây cũng là cuộc cách mạng có một không hai. Trong hai năm, Chính phủ Cuba bỏ tiền ra mua toàn bộ bóng điện compact thay miễn phí cho người dân.
Mùa nghỉ hè, sinh viên phải đi... thay bóng điện cho dân, các loại bóng điện sợi đốt đem đập hết. Nhà nào dùng tủ lạnh cũ được thay bằng tủ lạnh đời mới, tiêu thụ ít điện và trả dần bằng đồng pêsô nội địa. Các loại nồi áp suất, nồi cơm điện đời cũ được thay thế và cũng trả dần, rồi hệ thống đèn chiếu sáng công cộng cũng được điều chỉnh, ví dụ cột này sáng thì cột kia... nghỉ.
Những biện pháp quyết liệt, dứt khoát đó đã giúp Chính phủ Cuba không phải xây dựng thêm nhà máy điện và tiết kiệm được tiền mua dầu cho nhà máy nhiệt điện trong khi nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh.
Đây là điều mà các nhà hoạch định chính sách năng lượng của Việt Nam nên suy nghĩ?--PageBreak--
Tuy nhiên, có một vấn đề mà chúng tôi cảm thấy không bình thường ở nông thôn Cuba, đó là tình trạng bỏ ruộng đất không canh tác quá nhiều. Đi đâu cũng thấy những cánh đồng rộng bạt ngàn có khi kéo dài cả hàng chục cây số bỏ hoang. Không ít những vườn quýt chín đỏ ối nhưng không có người thu hoạch. Rồi lại có nghịch lý là đồng cỏ rộng như thế, đất đai màu mỡ như thế, nhưng Cuba lại phải nhập khẩu thịt bò, nhập khẩu hoa, trái cây từ Chile...
Điều này cũng là do cơ cấu sản xuất trước kia, nền nông nghiệp của Cuba chủ yếu là dành cho xuất khẩu (sang Liên Xô và khối Đông Âu) theo giá thỏa thuận. Khi Liên Xô sụp đổ, 80% kim ngạch buôn bán bị mất, hàng ngàn nông trang, nông trường sản xuất bị đình đốn. Vào thời điểm những năm đầu thập niên 90 thế kỷ XX, không mấy ai nghĩ Cuba sẽ trụ vững được, đất nước lâm vào tình trạng đặc biệt khó khăn... Cho đến nay, nông nghiệp Cuba bắt đầu có hướng đi mới. Trên đồng ruộng Cuba đã thấp thoáng bóng những chuyên gia trồng lúa nước Việt Nam.
Những người nông dân Cuba đang lao ra thành phố kiếm sống và dân cư ngày một già đi, tỉ lệ tăng dân số chỉ là 0,67% (phụ nữ Cuba bây giờ ngại... đẻ), sức lao động cho nông nghiệp thiếu trầm trọng. Bên cạnh đó, mấy năm qua, hạn hán cũng làm ảnh hưởng khá lớn tới sản xuất nông nghiệp của Cuba.
Vậy thì tại sao cứ nói Cuba “nghèo”? Đúng là trên những chặng đường tôi đã đi qua, và với những cán bộ, nhân dân mà tôi đã gặp thì thấy cuộc sống của đại đa số người dân Cuba còn khá tùng tiệm và phảng phất hình bóng của xã hội Việt Nam thời bao cấp. Tiện nghi trong các gia đình hết sức giản dị, vẫn còn những chiếc tivi đen trắng, những chiếc quạt, chiếc xe đạp cũ kỹ...
Nói người Cuba còn nghèo, cũng không sai, bởi lẽ do chính sách kinh tế của Cuba nên rất khó có thể mua được những vật dụng, tiện nghi hiện đại cho cuộc sống. Hàng hóa ở Cuba khá đắt, giá dịch vụ như cước điện thoại di động thì cao ngất ngưởng, mạng Internet do bị Mỹ cấm vận nên tốc độ đường truyền đứng vào hàng... “anh em với rùa” (gửi một tấm ảnh 1,5MB về Việt Nam mất... 15 phút!). Có những thứ đắt vô lý và nhiều thứ rẻ cũng đến... vô lý (với chỉ 1 USD, ăn được 52 bữa cơm trưa tại nhà ăn tập thể).
Nhưng thay vào cái đó, người Cuba được chăm sóc y tế không mất tiền tốt nhất thế giới. Một người dân bình thường cũng được chăm sóc y tế như một cán bộ cao cấp. Hàng năm, trong số 29 triệu trẻ em trên thế giới chết về những bệnh thông thường thì ở Cuba không có.
Học sinh Cuba được đi học hết đại học không phải đóng học phí và được nuôi ăn, được cung cấp đầy đủ dụng cụ thiết bị học tập. Một đứa trẻ đến tuổi đi học, nếu ở vùng sâu, vùng xa, không có trường gần thì sẽ có giáo viên đến dạy tại nhà.
Hơn 11 triệu dân Cuba được Nhà nước bao cấp gần như hoàn toàn tiền điện, tiền nước, tiền nhà.
Trên đường phố Cuba, không thể bói đâu ra một đứa trẻ bán báo, đánh giày; không thể tìm thấy một người ngủ vạ vật vỉa hè, gầm cầu; và không thể nhìn thấy một bóng người ăn xin. Và cũng tại đây, ta không thể thấy có những cảnh ăn chơi “ngàn vàng mua lấy trận cười như không”. Không có những cảnh thanh thiếu niên quay cuồng trong các vũ trường; không có những động mại dâm, những tụ điểm nghiện hút, không có những băng nhóm tội phạm theo kiểu “xã hội đen”. Cả nước Cuba chỉ có không đến 5.000 người nghiện ma túy, 6.000 người nhiễm HIV và họ đang được tập trung vào 3 cơ sở chữa bệnh của Nhà nước.
Những người phạm tội, sau khi bị tòa án xét xử sẽ được đưa đi lao động cải tạo. Và họ chỉ được ra tù sau khi đã học thành thạo một nghề và được sự bảo đảm của Bộ Lao động, Bộ Giáo dục rằng đã sắp xếp được công việc cho họ. Cuba là nước đặt việc giáo dục văn hóa, dạy nghề cho phạm nhân lên hàng đầu. Một phạm nhân ở trong tù, được dạy học văn hóa, được tham gia các kỳ thi đại học... Chúng tôi đến trại cải tạo San Francisco Paula và hết sức ngạc nhiên khi thấy trại có 150 phạm nhân thì có tới 39 giáo viên... (riêng về công tác giáo dục và cải tạo phạm nhân ở Cuba, chúng tôi sẽ đề cập đến trong một phóng sự khác).
Ngay trên bãi biển Mirama ở La Habana có hai tòa nhà lớn, cao hơn hai chục tầng. Thoạt trông, ai cũng tưởng đó là khách sạn, nhưng hóa ra đó là khách sạn cho những người mổ mắt miễn phí. Ai cũng như ai, sau khi mổ mắt được đưa vào khách sạn, có người chăm sóc cho đến khi lành hẳn và họ không phải trả một đồng nào. Hiện nay, Cuba đang có một chương trình vĩ đại mang tên "Ánh sáng kỳ diệu” là mổ mắt miễn phí cho 6 triệu người dân của nhiều quốc gia vùng Trung Mỹ. Theo như kế hoạch thì mỗi năm, các bác sĩ Cuba sẽ mổ cho 600.000 người.
Xã hội Cuba đúng là còn thiếu thốn nhiều nhưng lại trật tự, nề nếp một cách hoàn hảo và rất thanh bình.
Không thể nói mọi thứ ở Cuba là đã thật tốt, nhưng rõ ràng, đây là một xã hội mà người dân được sống trong sự an ninh, an toàn xã hội và trong sự bình đẳng. Trong các buổi gặp gỡ với một số cán bộ lãnh đạo công an và một số ngành, các đồng chí cũng thẳng thắn nhìn nhận những khuyết điểm trong quản lý kinh tế và hoạch định chính sách. Cuba cũng đã xuất hiện tham nhũng, lợi dụng chức vụ quyền hạn để trục lợi... Chính phủ Cuba đã thẳng tay trừng phạt và năm 2006, cũng đã có một số cán bộ cao cấp bị cách chức.
Sáng ngày 2/12 vừa qua, trong lễ duyệt binh, khi nhìn hơn 1 triệu quần chúng diễu hành qua Quảng trường Jose Marti với những khẩu hiệu do người dân tự làm thì tôi mới hiểu rằng vì sao cách đây hơn 40 năm nhà báo Thép Mới đã viết: “Hiên ngang Cuba” và bây giờ ở châu Mỹ và trên thế giới, vẫn có một “Cuba Hiên Ngang”