Giữa La Habana, nghe chuyện Hà Nội thời chiến tranh

Sau khi Cách mạng Cuba thành công vào ngày 1/1/1959, chỉ một năm sau, Cuba và Việt Nam đã đặt quan hệ ngoại giao. Và đến năm 1961 thì những bác sĩ Cuba đã đến giúp nhân dân Việt Nam. Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, Chính phủ và nhân dân Cuba đã ủng hộ Việt Nam hết mình. Câu nói nổi tiếng của Chủ tịch Fidel Castro: "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình", sẽ sống mãi trong lịch sử hữu nghị của hai nước.

Nhân ngày Quốc khánh lần thứ 50 của Cuba, chúng tôi đã đến thăm một người bạn Cuba… ông tên là Bernabé Mabauel Mesa Arias.

Tôi cùng anh Đặng Dũng, Tham tán văn hóa của Sứ quán Việt Nam tại Cuba đến thăm ông Bernabé vào một ngày cuối năm dương lịch. Bước vào phòng khách của ông, tôi giật mình và chợt nhớ tới những căn hộ ở khu tập thể Văn Chương ngày xưa. Nhà ông ở trên tầng hai và có ba phòng. Một phòng khách, hai phòng ngủ và một chỗ để nấu ăn. Tiếng là lắm phòng nhưng tổng diện tích chắc chỉ hơn 40m. Nhìn nhà ông, ngẫm lại ngày xưa thời bao cấp, phải là cán bộ cỡ khá lắm mới được căn nhà tương tự thế này.

Ông Bernabé và phóng viên ANTG.

Giữa phòng khách của ông có một chiếc xe đạp, mà dóng ngang được bọc cao su cẩn thận. Chiếc xe nom già nua lắm rồi, nhưng rất sạch sẽ. Nhìn chiếc xe của ông đặt chĩnh chện trong phòng, tôi thấy sao mà giống Việt Nam ngày xưa thế. Thời bao cấp, với gia đình cán bộ, công nhân viên, chiếc xe đạp là cả một gia tài và còn là niềm tự hào. Bỗng dưng tôi thầm nghĩ: Không hiểu Cuba có là "thiên đường của xe đạp cổ" không nhỉ?

Bấy lâu nay, ai cũng biết Cuba là "thiên đường của ôtô cổ", và những chiếc xe cổ đã góp phần quan trọng vào việc thu hút khách du lịch năm châu đến Cuba. Nói đến ôtô cổ, chúng ta phải ngả mũ kính chào cách quản lý phố cổ và những di tích văn hóa của chính quyền Cuba. Tại La Habana có một Hội những người chơi xe  cổ. Có 417 chiếc xe cổ  của tư nhân được đưa vào danh mục Nhà nước quản lý. Là chủ những chiếc xe, nhưng không phải ai muốn làm gì thì làm! Muốn thay một con vít, một con bulong, hoặc sơn chấm sửa chỗ nào đó, đều phải xin phép và có Hội đồng kỹ thuật duyệt.

Hằng tuần, vào ngày Chủ nhật, từ 8h30 là cuộc diễu hành xe cổ bắt đầu. Hàng trăm chiếc xe nối đuôi nhau chạy trên những đường phố chính ở La Habana. Có những chiếc xe sản xuất từ năm 1915 và đến bây giờ không hiểu người ta làm thế nào mà xe vẫn chạy ngon lành.

Một điều đặc biệt nữa là những chiếc xe này động cơ phải được giữ nguyên bản. Trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn vậy mà những người thợ Cuba giữ được xe như vậy quả là đáng nể. Du khách đến Cuba nếu chưa được xem cuộc diễu hành xe cổ thì coi như chuyến đi vẫn còn thiếu...

Có khách Việt Nam đến chơi, ông Bernabé vui lắm. Khi biết tôi là nhà báo, ông nhanh nhẹn mở chiếc tủ cũ kỹ, lấy ra một tập ảnh đen trắng, rồi ông giở cho tôi xem. Đó là những tấm ảnh ông được bên cạnh Thủ tướng Phạm Văn Đồng; ảnh các cô nhân viên phục vụ ở Trại gà Tam Đảo; ảnh đang xây dựng khu trại gà...

Với giọng buồn buồn vì nhớ lại ngày xưa, ông kể cho chúng tôi nghe về những ngày ông ở Việt Nam. Mặc dù tuổi đã ngoại bảy mươi nhưng trí nhớ của ông Bernabé còn rất tốt! Chẳng cần giở sổ sách, ông đọc vanh vách cho chúng tôi nghe những con số có hồn, nói lên tình hữu nghị của Cuba với Việt Nam.

Từ năm 1971 đến 1982, có 1.570 cán bộ, công nhân kỹ thuật sang giúp Việt Nam xây dựng các công trình dân sinh và kinh tế như Trại gà giống Mộc Châu, Trại gà Tam Đảo, Bệnh viện Đồng Hới, Khách sạn Thắng Lợi, đường Xuân Mai - Hòa Lạc. Các chuyên gia Cuba đã đào tạo nghề cho 6.000 công nhân kỹ thuật Việt Nam. Năm 1974, Cuba thành lập đội công nhân kỹ thuật mang tên Hồ Chí Minh và tổng cộng đã có hơn 500 lượt công nhân của đội sang Việt Nam.

Sau này đội Hồ Chí Minh đã đi giúp đỡ 26 nước trên thế giới trong đó có Lào, Nicaragua, Venezuela, Bolivia... Đến nay, nhiều người trong đội đã mất, số còn lại vẫn tổ chức gặp nhau hàng năm và trong buổi gặp đó, mọi người thường kể lại những kỷ niệm về ngày ở Việt Nam. Anh em trong đội cũng bắt tay vào soạn một cuốn hồi ký...

Thủ tướng Phạm Văn Đồng chụp ảnh lưu niệm với một đoàn chuyên gia Cuba năm 1974.

Ông Bernabé đến Việt Nam vào đầu năm 1971 và được cử lên Tam Đảo xây dựng trại nuôi gà thuần chủng. Trại gà nằm dưới ngay dãy núi Tam Đảo, cách sân bay Nội Bài không xa. Ông Bernabé là chuyên gia xây dựng chính ở đây cho nên cũng được hưởng chế độ khá đặc biệt. Phục vụ cho ông có... 4 cô gái - 1  cô nấu cơm, 1 cô phục vụ dọn dẹp nhà cửa và 2 cô làm thư ký cho ông, cho cả Ban giám đốc nông trường. Người phiên dịch cho ông là một sinh viên Việt Nam từng học ở Cuba, có tên là Lượng. Sau này anh Lượng là Đại sứ Việt Nam tại Panama.

Xây dựng trại gà có 500 công nhân, trong đó chỉ có 2 kỹ sư xây dựng Việt Nam còn hai chuyên gia Cuba. Nhưng một chuyên gia lên được 2 tháng thì bị ốm nặng phải về nước. Nhắc đến 4 cô gái, ông nói với giọng bùi ngùi: "Bây giờ không biết các cô ấy như thế nào? Chắc họ cũng trở thành bà nội, bà ngoại cả rồi. Mà sao tôi lại quên mất tên của họ nhỉ?".

Rồi ông thật thà thú nhận: "Trong 4 cô gái có 1 cô tôi mê lắm... mà hình như cô ấy cũng có cảm tình với tôi. Nhưng ngày ấy, việc quan hệ nam nữ giữa chuyên gia và con gái Việt Nam là điều cấm kỵ. Cũng đã có anh vì phải lòng con gái Việt Nam mà phải về nước đấy".

Hằng tuần, ông được về Hà Nội vào chiều thứ bảy và được ở một phòng tại khách sạn Kim Liên. Sang năm 1972, ông được cấp một chiếc xe đạp Phượng Hoàng của Trung Quốc và thế là cứ đến chiều thứ bảy, ông lại "túc tắc" đạp xe vượt quãng đường ngót 60 cây số về Hà Nội. Tới khách sạn, việc đầu tiên của ông là... bật quạt trần rồi nằm vật ra... Nhưng có phải ngày nào cũng có điện đâu. Mùa hè, nếu mất điện thì ở Hà Nội khổ hơn trên Tam Đảo nhiều.

Ngày ấy, mặc dù kinh tế rất khó khăn, nhưng vì là chuyên gia quốc tế, cho nên ông cũng được cung cấp lương thực, thực phẩm khá thoải mái. Bữa cơm nào cũng có 4 món trong đó có 2 món thịt, hoặc trứng. Điều làm ông rất áy náy là tuy khi ông được ăn cơm trắng, thức ăn thoải mái... thì những cán bộ và công nhân ở trại gà hầu như quanh năm ăn cơm độn mì, độn ngô, thậm chí là cả khoai lang. Thức ăn thì chủ yếu là rau, còn nếu có thịt, hoặc cá thì thường một mâm 6 người ăn, chỉ được khoảng 2 lạng thịt lợn rang mặn. Ngày thì làm quần quật, ăn uống lại kham khổ, nhưng tối nào cũng có sinh hoạt văn nghệ. Ông vẫn còn nhớ một khẩu hiệu ở trong hội trường "Tiếng hát át tiếng bom".

Vào tháng 5/1972, Mỹ mở rộng đánh phá miền Bắc với cường độ ác liệt hơn trước. Vì nông trại gà ở gần sân bay Nội Bài nên chẳng mấy ngày là ông không được chứng kiến cảnh máy bay Mỹ đánh phá sân bay. Công nhân ở trại gà cũng được phát súng trường mà chủ yếu là loại K44 hoặc K63.

Một buổi chiều thứ bảy, ông đạp xe từ nông trường về Hà Nội. Khi đến gần thị xã Phúc Yên thì máy bay Mỹ lao đến ném bom vào sân bay Nội Bài và một trạm biến thế điện gần đó. Đang đi trên đường, thấy một hầm cá nhân có nắp, ông vội vứt xe đạp vào một lùm cây rồi chạy đến nhấc nắp hầm ra. Nhưng khi nhìn xuống thì thấy dưới đó đã có người. Thế là ông đành đậy lại và ra ngồi ở dưới gốc cây. Tiếng bom nổ mỗi lúc một gần. Đất trời rung chuyển vì bom nổ. Các trận địa cao xạ quanh sân bay nổ súng đánh trả quyết liệt... Ông Bernabé rất sợ nhưng cũng chỉ còn biết chụp chiếc mũ cối lên đầu và ngồi dựa vào gốc cây, cách hầm cá nhân chỉ 2m.

Chợt ông thấy nắp hầm động đậy rồi người đàn ông ở dưới hầm nhô lên, và nói rất to. Chả biết anh ta nói gì, nhưng ông Bernabé chỉ vào ngực mình và nói: "Cuba... Cuba!". Nghe vậy người đàn ông nhảy lên khỏi hầm rồi hỏi: "Cuba... Cuba à?". Ông Bernabé gật đầu. Thế là anh ta túm lấy ông và đẩy ông xuống hầm rồi anh lại ngồi thu lu dưới gốc cây. Ông Bernabé thấy thế cũng không chịu. Ông nhảy lên khỏi hầm rồi lôi anh ta lại và đẩy anh xuống hầm. Anh cũng không chịu, lại lao lên và đẩy ông xuống. Thế rồi một người nói tiếng Việt, một người nói tiếng Tây Ban Nha, ngôn ngữ bất đồng, nhưng cả hai đều nói liến thoắng, cốt sao cho người kia nghe mình và chịu xuống hầm.

Ủn, đẩy ông Bernabé mấy lần không được, thế là người đàn ông đó cũng lên ngồi cạnh ông dưới gốc cây. Anh chỉ cho ông đàn vịt đang bình thản mò mẫm ở một con mương gần đó. Ông hiểu anh nói  rằng anh làm nghề chăn vịt. Cả hai ngồi dựa vào nhau nhìn về phía sân bay Nội Bài đang bị khói lửa trùm lên. Có một máy bay Mỹ bị pháo cao xạ bắn trúng bốc cháy, người đàn ông nhảy cẫng lên, tung mũ lên trời và hét to "cháy rồi... cháy rồi".

Thấy có mảnh đạn rơi xung quanh, anh lấy chiếc mũ rơm của mình đội lên đầu cho ông, còn mình thì lại đội chiếc mũ cối...  Rồi lại một chiếc máy bay nữa bị cháy. Trên bầu trời xuất hiện một chiếc dù trắng. Người đàn ông hét lên: "Phi công rơi"...

Rồi anh ta nhặt cây gậy chăn vịt và lao chạy về phía chiếc dù đang  rơi chầm chậm. Chạy được một đoạn, bỗng anh quay trở lại và đổi lại chiếc mũ, rồi anh nhoẻn miệng cười, nói "Cuba, Phi-đen".

Cho đến giờ, mặc dù đã hàng chục năm trôi qua nhưng ông Bernabé vẫn không thể nào quên được gương mặt khắc khổ và đôi mắt rực sáng của người đàn ông ấy.

Nhắc lại chuyện cũ, ông rơm rớm nước mắt. Rồi ông bảo: "Những năm ở Việt Nam, tôi đã học được nhiều điều. Tôi không thấy có người Việt Nam nào sợ Mỹ. Có lẽ điều này là nhân tố để Việt Nam thắng Mỹ”.

Năm 2000, ông được mời sang thăm Việt Nam. Và ông thấy tất cả mọi thứ đều khác lạ... Ngay khách sạn Kim Liên, ông cũng không còn nhận ra được nữa. Ông rất mừng vì Việt Nam đã phát triển kinh tế nhanh chóng. Khi chia tay, ông mới nói một điều băn khoăn. Ông rất muốn cùng anh em còn lại của đội Hồ Chí Minh xuất bản một cuốn hồi ký về những ngày ở Việt Nam. Nhưng kinh phí thì khó khăn quá. Để in một cuốn sách khoảng 250 trang, cần phải có khoảng 20.000 pêsô (26 pêsô đổi được 1USD)... Nhưng với ông và anh em trong đội, số tiền đó lớn quá!?