Ngôi sao định mệnh may mắn và một lời "phê bình" của Bác Hồ

Tôi gặp bà Dương Thúy Liên lần đầu tiên cách đây gần mười năm, vào dịp Văn phòng Chính phủ kỷ niệm 55 năm ngày tờ Công Báo nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam ra đời (29/8/1945 – 29/8/2000). Lần ấy, bà Liên được mời tới dự với tư cách là một trong rất ít người còn sống từng gắn bó với tờ Công Báo từ những ngày kháng chiến chống Pháp. Thời kỳ đó, bà là cán bộ văn thư của Văn phòng Thủ tướng phủ trên chiến khu Việt Bắc, được giao tập hợp, chọn lựa văn bản để xuất bản và phát hành tờ Công Báo.

Sau này, khi làm cuốn sách truyền thống "Văn phòng Chính phủ 56 năm xây dựng và trưởng thành" (2001), tôi lại có dịp gặp bà Dương Thuý Liên, mời bà viết bài cho cuốn sách. Vì thế, tôi biết bà là vợ của ông Lê Văn Chánh, bác sĩ chăm sóc sức khoẻ cho Bác Hồ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Ngôi sao định mệnh may mắn

Bà Dương Thuý Liên, tên thật là Thạch Thị Mai, con gái cụ Thạch Quang Tuấn, Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Hùng Vương, một trường trung học nổi tiếng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp  ở Phú Thọ. Ngày 23/9/1947, đúng ngày kỷ niệm hai năm Nam Bộ kháng chiến, tại Ủy ban Kháng chiến Hành chính xã Yên Luật, huyện Hạ Hoà, tỉnh Phú Thọ diễn ra lễ thành hôn giữa con gái cụ Thạch Quang Tuấn với con trai một người bạn của cụ từ ngày hai người còn ở Viên Chăn, Lào, trước năm 1945.

Con rể của cụ Tuấn là bác sĩ Lê Văn Chánh, quê Sài Gòn, nhưng theo cha mẹ sang Lào từ nhỏ, sau đó học và tốt nghiệp bác sĩ tại Hà Nội. Khi còn học đại học, ông Lê Văn Chánh đã tham gia hoạt động trong phong trào yêu nước ở Hà Nội.

Tháng 8/1945, nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, ông gia nhập quân đội, làm bác sỹ quân y và tình nguyện sang mặt trận Lào chiến đấu. Khi kháng chiến toàn quốc nổ ra, ông được điều động về nước, công tác tại chiến khu Việt Bắc. Từ giữa năm 1947, ông được Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp giới thiệu làm nhiệm vụ đặc biệt chăm sóc sức khoẻ Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Sau ngày cưới, Thạch Thị Mai, con gái vị Hiệu trưởng Trường Hùng Vương từ biệt cha mẹ, theo chồng đi kháng chiến. Dọc đường từ Hạ Hoà, qua Vũ Ẻn, Đoan Hùng, Phú Thọ vượt Đèo Khế sang Đại Từ, Thái Nguyên, vợ chồng bác sĩ Lê Văn Chánh được tin Pháp nhảy dù xuống Bắc Cạn. Bác sĩ được lệnh trở về đơn vị gấp, nên đành phải gửi vợ theo gia đình ông Tạ Quang Bửu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, theo giao liên chuyển sang đi đường vòng, tiếp tục lên Việt Bắc.

Đầu tháng 10/1947, lên đến Bản Mù, xã Thanh Định, huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên, bà Thạch Thị Mai được nhận làm văn thư của Tiểu đội IBT (mật danh của cơ quan Liên chi uỷ Đảng của Bộ Quốc phòng) do Đổng lý Văn phòng Bộ là Bế Văn Quý (bí danh của đồng chí Nguyễn Cơ Thạch - sau này là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao) phụ trách. Công tác ở IBT một thời gian ngắn, cuối năm 1948 sau một trận ốm, bà Mai được cơ quan cho nghỉ phép  về thăm gia đình ở Phú Thọ.

Tháng 3/1949, bác sĩ Chánh về Phú Thọ đón vợ trở lại chiến khu Việt Bắc. Dọc đường, bác sĩ mới cho vợ biết, lần này bà không về cơ quan cũ mà sẽ chuyển công tác đến cơ quan mới. Và để giữ bí mật, bà Thạch Thị Mai phải đổi tên thành Dương Thúy Liên.

Đến Thác Rẫng thuộc thôn Lập Binh, xã Bình Yên huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang, bà Dương Thuý Liên mới biết mình được về công tác tại một cơ quan rất quan trọng, mang mật danh là Ban Kiểm tra 12. Đó chính là Văn phòng Thủ tướng phủ, cơ quan  trực tiếp phục vụ Chính phủ, phục vụ Bác Hồ, Chủ tịch nước kiêm Thủ tướng Chính phủ. Đây là Chủ tịch phủ và Thủ tướng phủ thời kháng chiến.

Từ đó cả hai vợ chồng bà đều có vinh dự lớn được phục vụ gần Bác Hồ. Bà cảm động, bồi hồi nhớ lại, coi đó là "Ngôi sao định mệnh may mắn đã chiếu vào tôi!". 

Những món quà tặng của Bác Hồ

Thời gian kháng chiến ở Việt Bắc (từ năm 1949 đến năm 1954), bà Dương Thuý Liên làm việc tại Phòng Bí thư, trong biên chế của Văn phòng Thủ tướng phủ, do ông Vũ Đình Huỳnh phụ trách. Hàng ngày bà nhận, đọc và thống kê thư từ các địa phương, các đơn vị bộ đội, các cháu thanh thiếu niên gửi lên Bác, nhất là vào các dịp lễ, tết và ngày sinh nhật 19-5 của Bác, sau đó làm báo cáo với ông Vũ Đình Huỳnh để ông báo cáo Bác.

Nhiều thư của nhân dân các địa phương gửi lên Bác có kèm theo tặng phẩm và quà gửi biếu Bác. Bà Liên được giao ghi tên từng người, từng đoàn thể gửi tặng phẩm biếu Bác vào cuốn sổ riêng, sau đó theo ý kiến của Bác, Văn phòng Thủ tướng phủ gửi tặng lại cho các anh chị em thương binh, bộ đội, nhân sĩ, trí thức yêu nước và một số đối tượng đặc biệt khác.

Bác Hồ đánh bóng chuyền với các chiến sĩ (bác sĩ Lê Văn Chánh ngoài cùng bên phải).

Quà của Bác gửi tặng có nhiều thứ, từ con bò, tạ gạo, đến chiếc lọ hoa, tấm chăn chiên, chiếc áo trấn thủ, vài vuông lụa, chiếc khăn quàng cổ hay có khi chỉ là chai mật ong, cái bút máy... Những người được Bác tặng quà đều nâng niu trân trọng, coi đó là những món quà vô giá.

Tài liệu lưu trữ của Văn phòng Chính phủ còn ghi rõ, trong kháng chiến chống Pháp, Bác Hồ đã từng gửi biếu Ban Thường trực Quốc hội "ống hoa, áo trấn thủ, chăn"; gửi tặng bộ đội địa phương và dân quân du kích Liên khu IV "tấm lụa của Chi hội Liên Việt Mỹ Lộc, Thừa Thiên; tấm vải của bà Lò Văn Liếu, Nghệ An"; gửi tặng Quân y viện Đại Đồng, Phú Thọ "bò và 100 kg gạo của cụ Nguyễn Thị Nghĩa, xã Việt Cường, Lâm Thao, Phú Thọ"; gửi tặng Trung đoàn 15 "1.800 đồng, 40 nồi thóc và một con bò của một số gia đình ở huyện Phú Bình, Thái Nguyên"; gửi tặng Bộ Thương binh cựu binh "13 áo, 8 quần ta, 1 sơmi trắng, 1 quần tropical, 1 bộ quần áo xanh, một đôi tất sợi"; gửi tặng Bộ Quốc phòng "17.400 đồng của một số đơn vị và cá nhân hảo tâm, gồm ông Phan Văn Hệ, xã Vinh Quang, Tam Dương, Vĩnh Phúc; Công đoàn báo Cứu Quốc; bà Lê Thị Thanh, xã Vinh Quang, Bất Bạt, Sơn Tây; ông Trần Văn Tuấn và ông Trần Văn Tiệp, xã Chấn Hưng, Nghĩa Hưng, Nam Định; dòng họ Lại, xã Phù Vân, Kim Bảng, Hà Nam…".

Tất cả các món quà trên đây đều là của các đơn vị và bà con nhân dân gửi tặng Người.

Bà Dương Thuý Liên nhớ từng cử chỉ, từng sự quan tâm của Bác Hồ đối với các cán bộ, nhân viên trong những ngày gian khổ trên chiến khu Việt Bắc. Thỉnh thoảng bà được theo ông Chánh đến nấu một vài món ăn cho Bác tại nơi ở bí mật, cách xa Văn phòng Thủ tướng phủ.

Bà nhớ có lần Bác Hồ bày cho bà làm món nhút từ mít xanh mà người dân quê Bác hay làm "để ăn cho đỡ xót ruột", nhớ món cà dầm mắm mà Bác Hồ rất thích...

Bà cũng đã được Bác tặng quà, một món quà nhỏ nhưng chứa đựng biết bao nhiêu tình cảm thương quý của Bác dành cho những người phục vụ mình. Đó là, năm 1949, khi biết tin ông bà có con gái đầu lòng, Bác Hồ đã gửi cho mấy mét lụa để ông bà may áo cho cháu nhỏ.

Cuối năm 1950, sau khi đi chiến dịch Biên giới về, Bác không quên gửi cho bà và bà Lịch, người bạn cùng công tác, mỗi người  mấy chiếc kẹo sôcôla, "quà chiến lợi phẩm dành cho hai cháu gái ở lại trực cơ quan".

"Chú như thế là không được!"

Bác sĩ Lê Văn Chánh được nhận nhiệm vụ nhiều năm chăm sóc sức khoẻ Bác Hồ, là một trong số các cán bộ, chiến sĩ giúp việc được Bác Hồ đặt tên.

Năm 1947, trên đường rời Hà Nội lên chiến khu Việt Bắc, khi dừng chân tại xã Cổ Tiết, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ, Bác Hồ đã đặt tên cho 8 người được tháp tùng Bác là "Trường, Kỳ, Kháng, Chiến, Nhất, Định, Thắng, Lợi". Sau đó, trên chiến khu Việt Bắc, Bác Hồ còn đặt tên cho 8 người khác trong cơ quan là: "Cần, Kiệm, Trung, Dũng, Kiên, Quyết, Đồng, Tâm". Tâm chính là tên Bác Hồ đặt cho bác sĩ Lê Văn Chánh.

Trong cuốn sách "Chuyện kể của những người giúp việc Bác Hồ" (Bảo tàng Hồ Chí Minh và NXB Thông tấn, 2003), bác sĩ Lê Văn Chánh kể rằng ngày đầu được cử đến phục vụ Bác Hồ, "thấy Bác đang nằm trên võng ở cửa đình Hồng Thái". Khi biết bác sĩ được cử đến, Bác nói vui:

- Bác không ốm đau gì đâu! Chú xuống Văn phòng chú Phan Mỹ (Chánh Văn phòng Thủ tướng phủ) chăm sóc sức khoẻ cho các chú dưới đó!

Năm 1950, bác sĩ được theo Bác đi chiến dịch Biên giới, đến Cao Bằng, leo dốc liên tục, Bác nói vui với một đồng chí cận vệ quê ở Cao Bằng:

- Tỉnh chú lấy tên Cao Bằng là không đúng. Cao Bằng gì mà càng lên cao càng dốc. Theo Bác phải đặt tên tỉnh chú là Cao Cao mới đúng.

Nhưng có lẽ điều khiến bác sĩ Lê Văn Chánh cảm động nhất là tình cảm yêu thương và sự quan tâm như cha con mà Bác Hồ đã dành cho vợ chồng bác sĩ. Trong thời gian đầu bác sĩ được phục vụ Bác Hồ, bà Liên công tác tại Bộ Quốc phòng ở xa, ít có dịp vợ chồng gần nhau. Phần vì công việc, phần vì hoàn cảnh kháng chiến nên thường ông không tiện xin đi thăm. Một lần biết tin bà Liên đến công tác ở vùng cơ quan Thủ tướng phủ đóng, Bác Hồ cử ông Chánh đi công tác đến nơi đó, có ý tạo điều kiện cho hai vợ chồng bác sĩ sum họp. Nhưng vốn tính nghiêm túc và giữ đúng nguyên tắc, xong việc ông trở về ngay cơ quan. Gặp Bác Hồ, chưa kịp báo cáo với Bác tình hình chuyến đi công tác, Bác đã hỏi ngay:

- Chú có gặp thím ấy không? Thím ấy có khoẻ không?

Khi biết bác sĩ Chánh không vào thăm vợ, Bác Hồ không vui. Bác "phê bình":

- Chú như thế là không được! Bác cử chú đi công tác là có ý tạo điều kiện cho chú gặp thím. Đã tới đó mà không vào thăm và động viên thím ấy là không được!

Còn bà Dương Thuý Liên kể lại, ngày 19/5/2000, nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh của Bác Hồ, một đồng chí giúp việc của Người kể rằng: "Theo cạnh Bác ngày đêm, trên rừng, dưới suối, nơi ăn, lúc ngủ luôn có đoàn người bảo vệ trong đó có một trí thức, bác sĩ,  người miền Nam, không có gia đình thân thuộc, chỉ duy nhất có người bạn đời đang công tác kháng chiến gần Bác, nhưng ở cách núi, cách sông… Bác đã biết chuyện".

Chính vì thế mà sau đó "ngôi sao định mệnh may mắn" đã đến với bà Dương Thuý Liên: Tháng 3/1949 bà được chuyển công tác về cùng cơ quan Thủ tướng phủ với chồng. Từ đó, trong nhiều năm cả hai vợ chồng tuy công việc khác nhau, nhưng được gần nhau hơn và đều vinh dự được phục vụ Bác Hồ kính yêu!

Năm 2008, vào dịp kỷ niệm ngày sinh 19-5 của Bác Hồ, bà Dương Thuý Liên không còn có thể vào Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh dâng hương trên bàn thờ Bác như mọi năm. Từ tháng 11 năm 2007 bà bị ốm nặng, ở tuổi 88 sức khỏe và trí nhớ của bà giảm sút từng ngày. Còn bác sĩ Lê Văn Chánh, cũng đã đi theo Bác Hồ từ năm 1989, sau nhiều năm giảng dạy tại Trường Đại học Y khoa Hà Nội và làm Phó Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt - Xô. Ông đã được tặng thưởng Huân chương Độc lập Hạng ba và được phong tặng danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân.

Một ngày cách đây không lâu, tôi đến thăm bà Dương Thuý Liên. Bà đã không còn đủ sức khoẻ và trí nhớ để trò chuyện cùng tôi. Tôi chợt nhớ hai câu thơ bà viết cách đây 7 năm nhân kỷ niệm ngày truyền thống Văn phòng Chính phủ: "Ra đi tuổi mới vào xuân/ Nay ôn chuyện cũ, tuyết sương phủ đầu" mà càng thương cảm cảnh "tuyết sương phủ đầu" của bà hiện nay.

Tôi đọc lại một bài viết của bà kể rằng, năm 2000, sau lần được nghe một cán bộ giúp việc của Bác Hồ năm xưa kể về tình cảm của Bác Hồ dành cho vợ chồng bà trong thời gian kháng chiến chống Pháp, bà đã vào dâng hương trước bàn thờ Bác trong Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh, đọc lời khấn từ trái tim mình: "Cảm ơn Bác Hồ vĩ đại với tất cả lòng thành kính vô hạn của con!"