Người giáp mặt tướng quân đội Sài Gòn ngày ấy

Trong đó, cuộc giáp mặt với viên tướng thất trận của chế độ Sài Gòn bị bắt tại làng Cát, xã Hòa Hiệp - Anh hùng là một kỷ niệm sâu sắc. Lúc đó, ông là cán bộ Ủy ban Quân quản, còn bây giờ ông là Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên.

Vốn là người trong cuộc, ông Quang nhớ lại: Sau trận đánh mở màn cuộc tiến công nổi dậy mùa xuân 1975 lịch sử ở Buôn Ma Thuột, ngày 10/3/1975, thế phòng thủ chiến lược ở chiến trường Tây Nguyên đã bị đập tan. Trong một cuộc họp ngay sau đó với các tướng lĩnh chế độ Sài Gòn, Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu cố gượng ra lệnh cho Quân đoàn 2 rút quân chiến lược xuống Phú Yên để xây dựng tuyến phòng thủ vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Quân ủy Trung ương, Bộ Tư lệnh chiến dịch, Bộ Tư lệnh Quân khu 5 đã phán đoán mưu đồ của địch, nên kế hoạch đập tan cuộc rút lui đã được vạch ra và triển khai nhanh chóng. Với quyết tâm không để địch mò về tới đồng bằng, Tiểu đoàn 96 Phú Yên được lệnh hành quân khẩn cấp ngược lên thị trấn Củng Sơn, huyện Sơn Hòa nối liên lạc với Trung đoàn 64, Sư đoàn 320, Binh đoàn Tây Nguyên đang truy kích địch rút chạy ở Thuần Mẫn, Cheo Reo, Phú Bổn.

Cùng thời điểm này, tại núi Hương, xã Hòa Mỹ, huyện Tuy Hòa 1, đồng chí Nguyễn Duy Luân, Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên kiêm Trưởng ban An ninh, Chính ủy mặt trận cùng Đại tá Tỉnh đội trưởng Ông Văn Bưu chủ trì cuộc họp Sở chỉ huy tiền phương bàn phương án hiệp đồng chiến đấu. Nhiều cứ điểm của địch ở Núi Tranh, huyện Tuy Hòa 2; Cầu Cháy, Hòn Kén, Hòn Sặc, huyện Tuy Hòa 1 lần lượt bị các đại đội đặc công 202, 203 và các đơn vị của Tiểu đoàn 9, Tiểu đoàn 13 cùng lực lượng du kích địa phương đánh tơi tả.

Trong cảnh hỗn loạn, buổi trưa 19/3/1975, Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm – Phó tư lệnh Quân đoàn 2 chỉ huy hơn 20.000 lính quân đội Sài Gòn với gần 2.000 xe quân sự, trong đó có 1.450 xe tăng, xe bọc thép, chen lấn nhau tháo chạy từ Cheo Reo xuống đường 7. Đến Ngân Điền, xã Sơn Hà, huyện Sơn Hòa, tướng Cẩm ra lệnh cho lực lượng công binh ghép phà dã chiến vượt sông Ba sang Hòn Kén, xã Sơn Thành, huyện Tuy Hòa 1 để tiếp tục cuộc rút chạy xuống đường 5.

Địch đã lọt vào trận địa phục kích của ta và bị đánh tan tác, hàng ngàn xe quân sự của địch ngổn ngang dồn tắc từ Củng Sơn, Hòn Kén tới Gò Mầm. Tỉnh trưởng Phú Yên Vũ Quốc Gia huy động máy bay, ném bom, phóng rốckét để giải vây nhưng các cuộc phản kích đều bị bộ đội ta bẻ gãy. Hy vọng cố thủ đồng bằng của địch đã bị đập tan.

 Ngừng một lát ông Quang kể tiếp: Sáng ngày 1/4/1975, các cánh quân của ta tiến vào giải phóng thị xã Tuy Hòa. Chiếc máy bay trực thăng ở trụ sở địch tại tỉnh Phú Yên bị trúng đạn pháo của bộ đội ta nên không thể cất cánh đưa đám sĩ quan cao cấp trốn thoát. Chiếc trực thăng còn lại ở sân bay Đông Tác cũng đã hư hỏng, nhưng Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm và đại tá Vi Văn Bình vẫn mò sang với hy vọng mong manh bay về Sài Gòn.

Vào thời điểm ấy, Ủy ban Quân quản huyện Tuy Hòa 1 đã được thành lập và đóng quân tại nhà ông Nguyễn Đẽo nằm cạnh quốc lộ 1, thị trấn Phú Lâm do đồng chí Mười Hòa tức Nguyễn Quyền - Bí thư Huyện ủy và đồng chí Trần Quang Tuyến - Huyện đội trưởng chỉ huy, còn ông Nguyễn Thành Quang là thư ký  thường trực. Nhiệm vụ chủ yếu của Ủy ban Quân quản là chỉ huy truy kích tàn quân đang lẩn trốn, thu giữ vũ khí, chiến lợi phẩm, ghi tên họ, số binh lính địch ra trình diện và hướng dẫn họ về với gia đình chờ mệnh lệnh mới của chính quyền cách mạng.

Ông Quang kể: “Buổi sáng hôm đó, đội công tác truy lùng binh lính địch do đồng chí Trương Xuân Lập chỉ huy đã vây bắt được một sĩ quan ngụy đang lẩn trốn. Có lẽ do muốn lập công chuộc tội, nên viên sĩ quan này khai báo Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm - Phó tư lệnh Quân đoàn 2 hiện đang có mặt tại sân bay Đông Tác.

Lập tức, các mũi trinh sát của đại đội 377 huyện Tuy Hòa 1 phối hợp dân quân du kích xã Hòa Hiệp, thị trấn Phú Lâm truy lùng từ sân bay đến rừng dương và đã bắt giữ tướng Cẩm đưa về ủy ban Quân quản. Hơn 11 giờ ngày 1/4/1975, một tổ công tác dẫn giải tướng Cẩm đến trụ sở Ủy ban Quân quản. Tướng Cẩm trạc 45 tuổi, dáng cao to, mặc áo sọc, tóc ngắn, chân mày rậm. Tôi ra hiệu cho tướng Cẩm ngồi xuống chiếc ghế gỗ.

Lúc đó, tôi chợt nghĩ  những lời thú nhận thất bại và kêu gọi binh lính sĩ quan đầu hàng do chính tướng Cẩm phát đi sẽ góp phần tác động gây tan rã quân đội Sài Gòn. Tôi bèn lấy tờ giấy và cây bút trao cho Cẩm rồi nói:

- Tôi là cán bộ của Ủy ban quân quản huyện Tuy Hòa 1. Tôi yêu cầu ông viết lời thú nhận thất bại của Quân đoàn 2 nói riêng và quân đội Sài Gòn nói chung. Trong thư ông phải kêu gọi binh lính, sĩ quan ngụy sớm đầu hàng quân giải phóng để tránh thương vong và được khoan hồng.

Đưa hai tay cầm giấy bút, nhưng tướng Cẩm do dự giây lát rồi gượng gạo cất tiếng:

- Tôi là sĩ quan cấp tướng, tôi muốn gặp cán bộ cao cấp của các ông.

Nghe Cẩm nói, tôi thật sự giận dữ vì một viên tướng bại trận, trên đường tháo chạy đã được cán bộ cách mạng đối xử tử tế nhưng vẫn tỏ ra ngoan cố. Bằng giọng nghiêm khắc, tôi nói với tướng Cẩm:

- Tôi thấy cần thiết phải thông báo cho ông biết, chúng tôi là quân đội Cách mạng đang làm chủ mặt trận, ông là tù binh nên phải có nghĩa vụ chấp hành mệnh lệnh của chúng tôi.

Nghe nói đến quân đội Cách mạng, tướng Cẩm thay đổi khẩu khí:

- Dạ thưa các ông, tôi đã hiểu, tôi xin chấp hành.

Trong lúc tướng Cẩm ngồi viết lời thú nhận bại trận và kêu gọi sĩ quan, binh lính quân đội Sài Gòn đầu hàng, anh em trong Ủy ban Quân quản huyện Tuy Hòa 1 gõ cửa nhà dân, tìm mượn một chiếc máy cátxét hiệu Hitachi mang về, chuẩn bị ghi âm để thông báo rộng rãi. Sau một hồi cắm cúi viết, Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm trình tờ giấy cho tôi kiểm lại. Sau khi đặt chiếc máy cátxét lên bàn, tôi ra lệnh cho Cẩm đọc lại những điều vừa viết. Cẩm lặng lẽ thực hiện bằng giọng đọc buồn tẻ, nhưng rất rõ ràng:

“Tôi tên là Trần Văn Cẩm, Chuẩn tướng, Phó tư lệnh Quân đoàn 2, sinh ngày 15/1/1930, tại làng Quảng Lượng, quận Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Tôi bị Quân giải phóng bắt vào sáng ngày 1/4/1975 tại làng Cát, xã Hòa Hiệp, huyện Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên. Tôi được đối xử tử tế và được đưa về tạm trú tại Sở chỉ huy Quân giải phóng. Sau đây là quan điểm của tôi đối với Mặt trận Dân tộc giải phóng và Quân đội cách mạng sau khi một số tỉnh ở Cao Nguyên và Bắc Trung phần bị thất thủ nhanh chóng. Sau khi Buôn Ma Thuột bị thất thủ và sự rút lui của lực lượng Quân đoàn 2 tại Kon Tum và Pleiku về Nha Trang, tinh thần quân sĩ Quân đoàn 2 sút kém nghiêm trọng. Điều này hình như cũng đã xảy ra ở Quân đoàn 1 đóng tại Đà Nẵng sau khi các tỉnh phía Bắc đã thất thủ nhanh chóng. Trong năm 1975 này, sau thời gian chưa đầy một tháng, Mặt trận Dân tộc giải phóng và quân đội cách mạng đã thành công lớn lao trong việc tổ chức đánh chiếm một số tỉnh thuộc Quân đoàn 1, Quân đoàn 2 và Quân đoàn 3.

Khi lực lượng Quân đoàn 2 từ Pleiku và Kon Tum tháo chạy về Nha Trang theo liên tỉnh lộ số 7, xuyên qua  gần 300 cây số mà một nửa là đường mới khai phá, một số lớn quân nhân Quân đoàn 2 cùng gia đình và dân chúng bị thất tán. Ngoài ra, số đông quân lính Quân đoàn 2 bị quân đội cách mạng chặn đánh, nhiều tên bị tiêu diệt, một số bị quân đội cách mạng bắt giữ, còn lại chết dọc đường vì yếu kém sức khỏe và đói khát. Tôi nghĩ rằng số quân nhân Quân đoàn 2 và gia đình họ không còn lại bao nhiêu. Vì các lý do trên, tôi kêu gọi anh em quân nhân hiện đang cầm súng chiến đấu chống lại quân đội cách mạng hoặc thất tán ở mọi nơi, hãy nhanh chóng ra trình diện với các đơn vị quân đội cách mạng. Quân đội đã tan rã nhanh chóng, chính quyền Sài Gòn chắc chắn sẽ sụp đổ trước sức mạnh không có gì ngăn cản nổi của quân đội cách mạng. Trở về với nhân dân, các anh em sẽ được đối xử tử tế và được hướng dẫn về quê nhà gặp lại vợ con và đoàn tụ gia đình...”.

Tướng Cẩm đọc xong, cán bộ Ủy ban Quân quản sang ra nhiều băng cátxét rồi chuyển giao cho các đội công tác mang máy cátxét và loa phát thanh lên xe ngựa, xe jeep đi dọc quốc lộ 1A vào tận đèo Cả, lên tuyến đường 5 để phát lời tướng Cẩm thú nhận bại trận và kêu gọi binh lính, sĩ quan đầu hàng.

Tối hôm đó, tướng Cẩm nằm ngủ trên chiếc chiếu trải dưới chân cầu thang tại nơi Ủy ban Quân quản huyện Tuy Hòa 1 đóng quân, đến sáng hôm sau Sư đoàn 320 tiếp nhận Cẩm để hỏi cung. Toàn tỉnh Phú Yên đã được giải phóng, cờ Mặt trận giải phóng tung bay phấp phới trên các cứ điểm của địch, trên núi Nhạn Tháp và trên mỗi nhà dân, trên từng làng quê, góc phố...

Chia tay Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên, tôi đọc được trong nụ cười và ánh mắt của ông niềm tự hào của người đã từng chiến đấu và chiến thắng, góp phần vào chiến công chung của quân và dân cả nước