Người giữ lửa cho gốm Thổ Hà

Làng gốm Thổ Hà nằm ven sông Cầu thuộc xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, là một trong 3 làng gốm nổi tiếng của vùng châu thổ sông Hồng từ vài thế kỷ trước (cùng với gốm Phù Lãng, gốm Bát Tràng). Có một thời gian dài, người dân làng Thổ Hà không còn gắn bó với công việc làm gốm như trước và dần nghề gốm đã bị mai một. Với niềm say mê và mong muốn giữ được nghề truyền thống về gốm, Trịnh Đắc Tân là người duy  nhất trong làng có lò gốm và ông đang nỗ lực hết sức để giữ được nghề truyền thống của làng.

Gốm Thổ Hà: Tiếng nói từ đất và lửa bị mai một

Ông Nguyễn Đình Tạ, Chủ tịch UBND xã Vân Hà nhớ về một thời thịnh vượng của gốm Thổ Hà: Thổ Hà là một trong những chiếc nôi của nghề gốm sứ. Sản phẩm của làng nghề đã có thời nổi danh khắp thiên hạ. Từ lúc có nghề gốm đến đầu những năm 90 của thế kỷ XX, cả làng chỉ sống bằng nghề gốm. Cả làng khi đó có khoảng 75 lò gốm, với dung tích trên 70m³, thậm chí có nhà có tới hai lò và đỏ lửa suốt ngày. Nhờ có nghề  gốm mà cuộc sống của người dân nơi đây hơn hẳn những nơi khác.

Người ta vẫn thường ví rằng, gốm Thổ Hà là tiếng nói của đất và lửa, thể hiện sự bình dị và dân dã nhưng cũng không kém giá trị nghệ thuật. Không giống với gốm Phù Lãng hay gốm Bát Tràng, gốm Thổ Hà không tráng men nhưng màu gốm lại có vẻ đẹp tự nhiên.

Đồ gốm Thổ Hà được nung ở nhiệt độ cao nên đã thành sành, màu nâu sẫm như dội mật, gõ vào có tiếng kêu coong coong như thép, mảnh gốm cạnh sắc như dao, đựng chất lỏng không bao giờ thấm qua, đựng chất rắn đậy chặt không bao giờ ẩm mốc.

Chính do những đặc điểm như vậy mà gốm Thổ Hà được nhiều người ưa chuộng và sử dụng. Khi đó hầu hết trong nhà của người dân đều có một sản phẩm của gốm Thổ Hà, từ máng nước, chum, vại đến những đồ thờ.

Thế nhưng từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, nghề làm gốm ở đây không còn trụ vững, chỉ còn một vài gia đình duy trì sản xuất bởi sản phẩm không có nơi tiêu thụ, nhu cầu trên thị trường đã thay đổi trong khi đó có nhiều sản phẩm cùng chức năng mẫu mã đa dạng đã ra đời để thay thế đồ gốm.

Không đứng vững được với nghề gốm, người dân trong làng đã bỏ và chuyển sang làm nghề khác để mưu sinh. Đến năm 1992, nhà kho, xưởng gốm được thanh lý, nghề gốm Thổ Hà thực sự mất hẳn sau gần 6 thế kỷ tồn tại. Còn đối với những người yêu và tâm huyết với nghề gốm vẫn đau đáu một nỗi niềm khôi phục lại vị thế của gốm Thổ Hà.

Uớc vọng khôi phục lại gốm Thổ Hà

Giữa những lò than rực lửa chuyên tráng bánh đa nem, làm mỳ gạo của làng Thổ Hà, chúng tôi bất ngờ gặp một lò gốm chứa đầy sản phẩm đang nung. Đó là lò gốm của cựu chiến binh Trịnh Đắc Tân (sinh năm 1956) - Chủ nhiệm Hợp tác xã gốm sành Đồng Tâm.

"Làm thất truyền nghề gốm là có lỗi với cha ông, với thế hệ mai sau", đó là lời tâm sự của ông Tân. Ông đã nung nấu ý tưởng mở một lò gốm với ước vọng khôi phục lại nghề truyền thống nổi tiếng. Đến tận tháng 6/1996, ông mới có đủ khả năng để thành lập Hợp tác xã gốm Đồng Tâm với sự góp vốn của những người cùng chí hướng. Sự kiện này đã trở thành tâm điểm của người dân Thổ Hà khi đó.

Nhiều người cho là ông ảo tưởng khi quyết tâm khôi phục nghề gốm. Hơn nữa cần phải có những kỹ năng điêu luyện mới có thể làm ra những sản phẩm gốm giống gốm Thổ Hà cổ. Biết bao nhiêu khó khăn mà ông phải đương đầu trước mắt nhưng chỉ biết tự động viên mình: muốn thành công phải vượt qua những khó khăn và thử thách.

Vì vậy, ông đã mời những nghệ nhân trong làng gốm để truyền đạt kinh nghiệm và khăn gói lên đường để "tầm sư học đạo". Nghe ở đâu có nghệ nhân gốm cao tay là ông tìm đến đó bằng được và tìm đến những chuyên gia nghiên cứu về gốm để có thể tìm hiểu, học cách khôi phục làng gốm cổ truyền Thổ Hà.

Ông vẫn còn nhớ như in cảm giác hân hoan và vui sướng khi được ngắm nhìn những sản phẩm gốm đầu tiên do tự tay mình làm ra. Gốm Thổ Hà không phải xa vời mà nó hiện hữu ngay trước mắt: những chiếc chum, bình rượu ánh lên màu cánh gián, đẹp như dội mật. Lúc đó, niềm tin vào việc khôi phục lại gốm Thổ Hà mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Mẻ gốm đầu tiên thành công nhưng đến mẻ thứ hai, mẻ thứ ba, mẻ thứ tư đều thất bại. Ông không biết nguyên nhân nào có thể dẫn đến mẻ gốm bị  hỏng trong vô vàn nguyên nhân.

Ông cho biết: Gốm Thổ Hà giống như một cô gái đẹp nhưng khó tính. Không giống như các loại gốm khác phải nâng cao nhiệt độ từ thấp đến cao, nhiệt độ trong lò gốm Thổ Hà theo đồ thị hình sin, hơn nữa thời gian nung gốm cũng kéo dài tới 5 ngày, 5 đêm; thời gian để cho gốm nguội cũng kéo dài tới một tuần.

Chỉ cần chuyển từ loại củi này sang loại củi khác hay hình dạng lò gốm thay đổi là có thể làm cho cả mẻ gốm bị hỏng. Mỗi một lần mẻ gốm bị hỏng cũng là một lần ông Tân tích luỹ được kinh nghiệm để sau này cho ra đời những mẻ, mà theo đánh giá của các nghệ nhân gốm và các nhà chuyên môn, đã đạt đến trình độ và tiêu chuẩn của gốm Thổ Hà cổ.

Những sản phẩm lò gốm Hợp tác xã Đồng Tâm của ông Tân đã dần được quảng bá đối với những người yêu gốm: Tham gia triển lãm "Hội ngộ gốm sông Hồng đương đại" tại TP Đà Nẵng; triển lãm gốm chào mừng Hội nghị APEC, thu hút sự quan tâm của nhiều chuyên gia nước ngoài tìm hiểu về gốm…

Hiện tại Hợp tác xã Đồng Tâm có 15 thợ phụ, nhưng thu nhập từ nghề gốm không đáng kể bởi hợp tác xã mới chỉ đang giai đoạn tìm hiểu nghiên cứu thể nghiệm những bí truyền trong sản xuất gốm, chưa đưa các mặt hàng ra thị trường.

Ông Tân tâm sự: Thị hiếu của người yêu gốm đã khác xưa rất nhiều. Trước mắt, thành viên của hợp tác xã sẽ học hỏi những kỹ năng làm gốm Thổ Hà xưa một cách nhuần nhuyễn, sau đó muốn đứng vững trên thị trường, sẽ phải cải tiến mẫu mã và kiểu dáng sản phẩm, bước đầu cũng đã có những đối tác tin cậy đến đặt hàng. Tuy nhiên, nghề gốm chỉ thực sự quay trở lại và được khôi phục khi thu nhập mang lại đủ nuôi sống những người làm gốm