Người vẽ bản đồ đường Trường Sơn năm xưa

Ông xuất hiện trước mặt tôi: đầu trần, áo thun, quần soóc ngang gối, tay chân  lấm lem đất cát. Ngoài 60 tuổi mà trông ông vẫn khỏe mạnh, rắn chắc không kém gì thanh niên trai tráng. Khoát tay một vòng, ông cười khà, thanh minh: “Tôi đang phụ anh em làm cái Tịnh Tâm viên nên mới như ri”. Rồi không rào đón vòng vo, ông vui vẻ trò chuyện với tôi...

Ông Nguyễn Lương Cảnh nhập ngũ năm 1965, khi chưa đầy 19 tuổi. Năm đó, đế quốc Mỹ ồ ạt ném bom, bắt đầu cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc. Cùng với đồng đội, ông Cảnh lao vào bắc cầu, làm đường cho xe vận chuyển hàng ra tiền tuyến. Tháng 11/1966, ông được điều về Bộ Tư lệnh Đoàn 559 (Binh đoàn Trường Sơn), đóng ở bản Chà Lẹt, Savanakhet (Trung Lào) và được các đồng chí cán bộ kỹ thuật của đoàn hướng dẫn vẽ bản đồ các con đường mà bộ đội và thanh niên xung phong đã mở.

Công việc vẽ bản đồ đòi hỏi độ chính xác cao. Để vẽ được một tấm bản đồ trong điều kiện vô cùng khó khăn về cơ sở vật chất cũng như trình độ kỹ thuật, những người lính Trường Sơn ngày ấy đã phải nỗ lực phi thường. Họ phải tổ chức những đội khảo sát băng rừng, lội suối vượt hàng ngàn cây số qua cả nước bạn Lào, Campuchia để xác định vị trí những con đường mới và những con đường cũ. Nhiều đoạn đường làm chưa xong, bom Mỹ lại giội xuống vùi lấp, có những đoạn đường hẹp một bên là vách đá dựng đứng, một bên là vực sâu thăm thẳm, cứ 30 phút, máy bay địch lại giội bom một lần. Nhiều chiến sĩ đã hy sinh trên đường khảo sát, vì bom đạn và vì bị rắn độc cắn không kịp cấp cứu. Nhưng các đội khảo sát đều hoàn thành tốt nhiệm vụ.

Từ những tập tài liệu do các đội khảo sát mang về có khi chỉ được ghi, các cán bộ nhân viên vẽ bản đồ tập hợp lại, rồi dựa vào đó, kết hợp với những bức ảnh chụp từ máy bay thu được của Mỹ để vẽ nên những tuyến đường chằng chịt của hệ thống đường Trường Sơn với đầy đủ những chi tiết cần thiết. Nào là đường ngầm, đường ngang, đường vòng, đường tránh,... Nếu thấy nghi ngờ một chi tiết nào, họ đều phải đi thực địa để kiểm tra lại độ chính xác. Vì thế, vẽ được một tấm bản đồ, dẫu chỉ bé bằng nửa cái bàn học sinh, cũng phải mất từ vài ngày cho đến gần tháng, chưa kể thời gian khảo sát và thu thập tài liệu.

“Hồi đó, tụi tôi có khi phải vẽ hàng tấn bản đồ” - ông Cảnh nhớ lại - “Chúng tôi sống trong nhà âm. Mặc cho bom đạn rít trên đầu, việc mình mình cứ làm”. Lục lọi đống giấy tờ lưu giữ đã hàng chục năm, ông cho tôi xem một tập giấy pơluya đánh máy đã ngả màu vàng - Đây là “Sử liệu cho trục đường khôi phục và phát triển qua từng năm trên mạng đường chiến lược Hồ Chí Minh” được Ban Tổng kết 559 hoàn thành vào tháng 3/1977. Ở đó, ghi chi tiết từng tuyến đường của hệ thống đường Trường Sơn huyền thoại, từ năm khởi công và hoàn thành, chiều dài tính bằng kilômét, khối lượng mét khối đất đá đã khai phá để mở đường, điểm đầu và điểm cuối của mỗi con đường, đơn vị thi công... Hơn 200 tuyến đường xuyên Đông, Tây Trường Sơn với chiều dài trên 20.000 km, trong đó có một phần chạy trên đất bạn Lào, Campuchia, quả là một công trình vĩ đại được tạo dựng nên bằng lòng yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của bộ đội và nhân dân ta, thật đáng trân trọng.

Tôi hỏi: “Thưa bác, bác vẽ bản đồ cả chục năm trời, có khi nào để xảy ra sai sót?”. Ông Cảnh cười: “Nhiều chứ, nhất là lúc mình mới vào nghề”. Một kỷ niệm khó quên của ông là vào khoảng đầu năm 1969, đồng chí Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh Binh đoàn gọi ông lên, bảo: “Chuẩn bị một bản đồ tỉ lệ 1:500.000 để đưa ra báo cáo với Bộ Tổng tư lệnh. Gần 2 tháng trời, ông thu thập tài liệu, vẽ một bản đồ chi tiết từ vị trí đóng quân của cấp đại đội đến cấp sư đoàn với đầy đủ trận địa, kho tàng mang lên nộp đồng chí Đồng Sỹ Nguyên. Xem qua, đồng chí Đồng Sỹ Nguyên ra lệnh: “Về làm lại”. Ông chẳng hiểu mình vẽ sai ở những điểm nào. Tư lệnh giải thích: “Vì bản đồ chú vẽ đúng quá, cụ thể quá mới phải làm lại. Mình đang ở thời chiến, đi đường bộ ra Hà Nội hàng mấy trăm kilômét, nhỡ bị phục kích hy sinh, tấm bản đồ này lọt vào tay địch thì chỉ vài tiếng đồng hồ sau, hàng vạn tấn bom sẽ trút xuống địa điểm của bộ đội ta đóng quân, giấu hàng, tổn thương vô cùng lớn. Chú về vẽ lại, đánh dấu địa điểm quân ta sai lệch theo tỉ lệ ít nhất 10 km về phía đông hay tây tùy chú, xong đánh ký hiệu rồi giao cho tôi”. Đó là một trong những bài học lớn về công tác bảo vệ bí mật quân sự, bí mật quốc gia mà ông Cảnh ghi nhớ đến tận bây giờ.

Từ năm 1976, ông ra Hà Nội, về Bộ Tổng tham mưu, tiếp tục công việc vẽ bản đồ của mình.

Và tâm huyết người cựu chiến binh

Năm 1984, được nghỉ hưu, ông Cảnh khoác balô về quê. Đồng lương hưu không đủ sống, ông xoay qua làm đủ nghề: vẽ ảnh truyền thần, bán giải khát, hàn cửa sắt, chụp ảnh... Năm 1989, Quảng Bình tách khỏi Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế, những loại hình dịch vụ này cũng trở thành phổ biến, gia đình ông lại gặp khó khăn. Trăn trở bao nhiêu đêm, ông bắt tay vào làm nhôm kính. Cả Đồng Hới lúc đó hầu như chưa có ai làm nhôm kính nên không ít người bảo ông hâm. Có người thương ông thì gàn: “Làm rồi bán cho ai?”. Mặc kệ, ông cứ theo ý tưởng của mình.

Tái lập tỉnh, quê hương ông sẽ xây dựng nhiều, nhất định nghề nhôm kính có cơ phát triển. Thế là làm. Mất 12 năm liền làm ngày làm đêm, năm 2001, ông thành lập Công ty TNHH Hải Quân chuyên sản xuất mặt hàng về nhôm kính, với vốn ban đầu là 700 triệu đồng. Khi đó nhiều người mới công nhận ông là đúng. Tháng 12/2003, ông được chọn ra dự Hội nghị điển hình Cựu chiến binh xóa đói giảm nghèo, làm kinh tế giỏi trong toàn quốc tổ chức tại Hà Nội.

Bây giờ trong tay ông đã có cơ sở sản xuất khang trang, không chỉ chuyên làm nhôm kính mà còn cả mảng trang trí nội thất với đội ngũ công nhân làm việc thường xuyên, thu nhập ổn định. Ai cũng tưởng ông Cảnh thế là bằng lòng, đùng một cái, thấy ông cho xe lớn, xe bé về chở nào cây cảnh, nào đá, nào hòn giả sơn xây dựng khuôn viên có tên gọi “Tịnh Tâm viên” với vốn đầu tư hơn 1 tỉ đồng.

“Bác đầu tư Tịnh Tâm viên ở nơi khuất thế này, cháu sợ ít khách đến”. Một thoáng trầm tư trên nét mặt ông Cảnh: “Thú thật, tôi làm Tịnh Tâm viên không phải vì mục đích kinh tế. O coi, ở mấy vùng như là ngoại ô ni, làm chi có điểm để ông bà già, cán bộ hưu trí đến nghỉ ngơi, thư giãn, thanh niên cũng chỉ vô cà phê, karaoke là hết. Tôi đầu tư ban đầu, mong con cháu sau ni có thể mở rộng khuôn viên làm thành chỗ vui chơi, nghỉ ngơi cho mọi người”. Rồi ông kể ông đã đề đạt với Hội Cựu chiến binh tỉnh Quảng Bình đầu tư ở mỗi phường trong nội thành Đồng Hới một cửa hàng nhôm kính. Công ty Hải Quân sẽ trợ giúp về vốn kỹ thuật, góp phần tạo công ăn việc làm cho con em cựu chiến binh.

Ông bảo: “Bây giờ nhiều đồng đội mình còn cực lắm, đến cái xe đạp cũng không có mà đi. Tôi muốn giúp đỡ anh em bớt đi một phần khó khăn. Ý định tâm huyết ấy, đến bây giờ ông vẫn canh cánh trong lòng.  Tôi mong nó sớm trở thành hiện thực để gia đình ông Cảnh thanh thản sống, làm việc có ích thêm cho quê hương và đồng đội đã một thời có mặt ở Trường Sơn, chống Mỹ cứu nước