Nỗi trăn trở mang tên Trinh nữ hoàng cung

Hằng năm, các nhà khoa học nữ Việt Nam có những cống hiến nổi bật đóng góp vào sự phát triển của đất nước vẫn được tôn vinh bằng giải thưởng Kovalevskai. Ngày 25/2/2007, Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Trâm, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu phát triển sản xuất được phẩm CRINA trực thuộc Công ty Cổ phần Dược liệu TW 2, với công trình nghiên cứu điều chế viên thuốc CRILA điều trị u xơ tiền liệt tuyến và u xơ tử cung đã trở thành người duy nhất được trao tặng giải thưởng cao quý này dành cho cá nhân.

Bên lề lễ trao giải, chị phát biểu: "Được nhận giải thưởng, tôi xúc động nhưng không cảm thấy bất ngờ. Thế nhưng, khi đọc được một bài báo đăng cách đây chưa lâu tỏ ý hoài nghi, công kích sản phẩm CRILA, tôi đã thực sự bị sốc nặng".

Gần 20 năm theo đuổi một công trình, cho đến ngày đã có thể nhìn thấy những thành tựu của nó, nhà khoa học nữ ấy vẫn chưa thôi trăn trở. Nỗi trăn trở ấy mang tên Trinh nữ hoàng cung - loài cây hoang dại ở các miền thôn quê Việt Nam nay đã trở thành một dược liệu quý.

Tốt nghiệp Khoa Công nghiệp dược, Đại học Dược Hà Nội từ năm 1972, nhưng phải 12 năm sau, chị mới có cơ hội thực sự chuyên tâm với công việc nghiên cứu dược liệu khi trúng tuyển kỳ thi tuyển chọn nghiên cứu sinh toàn quốc vào năm 1984.

Lúc đó chị đã 34 tuổi, bị ràng buộc bởi không ít lo toan bề bộn với một gia đình riêng và hai cô con gái nhỏ. Nhưng lòng đam mê khoa học, khao khát đỉnh cao tri thức đã giúp chị vượt qua những khó khăn vất vả của đời sống riêng tư.

Năm 1986, chị được gửi sang Bungaria làm nghiên cứu sinh tại Trường đại học Kỹ thuật hóa Sofia. Sau 4 năm, chị đã chiết xuất, nghiên cứu thành công, xác định được thành phần và cấu trúc của 45 hoạt chất có trong tinh dầu cây thảo quả Việt Nam, tạo ra một hướng mới đầy triển vọng đối với công nghệ sản xuất nước hoa.

Không chỉ bảo vệ thành công xuất sắc luận án tiến sĩ hóa học vào năm 1990, chị còn nghiên cứu thành công công trình "Thành phần và cấu trúc hợp chất chính của tinh dầu cây Amonuun traoko Crévost et Lémarie" tạo ra sự thán phục đến kinh ngạc đối với Hội đồng Khoa học quốc gia và các đồng nghiệp Bungaria, xứ sở của nước hoa, nơi mùi hương quyến rũ của hoa hồng vẫn chiếm vị trí độc tôn.

Trong phòng thí nghiệm, một vị giáo sư khả kính đã nói đùa với chị: "Có lẽ cô là người Việt Nam lai... Do Thái". Chị không hiểu, ông cười: "Cô thông minh còn hơn cả Do Thái nhưng làm việc thì quên chết, đích thị là... nông dân Việt Nam!".

Kết quả nghiên cứu xuất sắc đã giúp chị được mời trợ giảng tại Đại học Hóa Sofia, đồng thời được Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp cử sang Bungaria làm thực tập sinh cao cấp để bảo vệ luận án tiến sĩ khoa học.

Viện Hàn lâm Khoa học Bulgaria cũng mời chị làm cộng tác viên, tham gia nhóm tìm kiếm, nghiên cứu những hợp chất trong dược thảo châu Á hỗ trợ việc điều trị bệnh ung thư, ức chế sự phân chia của tế bào u và tạo khả năng kéo dài sự sống cho các bệnh nhân của căn bệnh nan y này.

Ông cố ngoại của chị Trâm vốn là một viên quan ngự y triều đình Huế. Câu chuyện về cụ có đề cập đến bài thuốc chữa u xơ bằng lá cây trinh nữ hoàng cung. Để chữa bệnh rối loạn tiểu tiện - một triệu chứng của bệnh u xơ tuyến tiền liệt - các ngự y đã dùng 3 lá trinh nữ hoàng cung sắc nước cho các vua chúa triều Nguyễn uống. Cứ uống liên tục 21 ngày lại ngưng 7 ngày...

Một ý tưởng lóe lên. TS Nguyễn Thị Ngọc Trâm cho rằng nếu trinh nữ hoàng cung có thể chữa được chứng phì đại tiền liệt tuyến - u lành tính - thì rất có thể nó cũng sẽ có tác dụng chữa trị các loại khối u ác tính khác, nghĩa là có thể chữa được một số dạng ung thư. Nhưng, nếu lao ngay vào nghiên cứu tác dụng của cây trinh nữ hoàng cung để điều chế thuốc trị ung thư, gần như chắc chắn đề tài đăng ký của chị sẽ bị bác bỏ ngay vì "quá viển vông".

Vì thế, chị chọn đề tài "Nghiên cứu các hoạt chất sinh học điều trị khối u được chiết xuất từ lá và hoa của cây trinh nữ hoàng cung (Crinum Latifolium L.)", với mục đích được đăng ký là để bào chế thuốc trị u xơ tiền liệt tuyến.

Theo thống kê tại châu Âu đối với nam giới tử vong sau 40 tuổi, tỉ lệ mắc chứng phì đại tuyến tiền liệt là 80,1%. Tỉ lệ mắc bệnh tăng dần theo độ tuổi. Tại Hoa Kỳ, tỉ lệ người mắc bệnh này ở tuổi 40 là 25%, ở tuổi 70 là 80%. Ở Việt Nam, theo một điều tra của bác sĩ Trần Đức Thọ và các cộng sự vào năm 1990, có tới 59,18% nam giới trên 50 tuổi và 76,92% từ 75-79 tuổi mắc chứng bệnh này.

Những con số thống kê, tự thân nó đã vẽ nên tầm quan trọng của loại thuốc đặc trị, nếu có thể bào chế thành công. Nhiều hãng dược phẩm lớn trên thế giới đã đầu tư hàng trăm triệu USD, tốn rất nhiều thời gian và công sức nhưng kết quả đạt được vẫn còn rất hạn chế. Chưa có một loại thuốc nào thực sự có hiệu quả trong việc điều trị giúp người bệnh khỏi bệnh hoàn toàn. Trong nước, biện pháp điều trị phổ biến nhất vẫn là phẫu thuật.

Tuy là chứng bệnh phổ biến nhưng u xơ tiền liệt tuyến lại không là loại bệnh quá nguy hiểm để khiến nhiều người quan tâm khi nghe ý tưởng tìm thuốc điều trị nó.

Chị đã chuyển quá trình nghiên cứu của mình sang Bulgaria. Toàn bộ nguyên liệu trinh nữ hoàng cung mang theo sang nước bạn đều được chị phơi khô và nghiền thành bột. Suốt 11 năm sau đó, các đồng nghiệp, các nhà khoa học nước bạn vẫn không hề biết chị đang nghiên cứu đề tài gì, nguyên liệu nghiên cứu thuộc loài cây gì.

Cùng với GS-TS Đỗ Tất Lợi, chị đã hoàn chỉnh việc phân loại, nhận dạng và mô tả cây trinh nữ hoàng cung có chứa vị thuốc trị u xơ quý giá trong cả một tậåp hợp họ hoa thủy tiên.

Tiếp đó, cùng với TS Fuchs, Viện trưởng Viện Hóa học và hóa sinh học các hợp chất chống ung thư và aids (Institute of Medical Chemitry and Biochemitry) Bulgaria, chị đã thành công trong việc hoàn thiện quy trình công nghệ chiết xuất alcaloid toàn phần từ lá cây trinh nữ hoàng cung dùng làm nguyên liệu sản xuất thuốc điều trị bệnh u xơ tuyến tiền liệt. Sản phẩm đầu tiên, trà túi lọc trinh nữ hoàng cung ra đời năm 1998, đưa vào thử nghiệm.

Tháng 8/2001, công trình nghiên cứu này đã được Bộ Y tế nghiệm thu và đánh giá cao, tạo điều kiện cho TS Nguyễn Thị Ngọc Trâm tiếp tục việc triển khai nghiên cứu đề tài "Nghiên cứu tác dụng sinh học và điều chế viên nang cứng từ cao khô alcaloid toàn phần của lá cây trinh nữ hoàng cung trong điều trị u xơ tuyến tiền liệt".

Sau hàng loạt cuộc thử nghiệm lâm sàng quan trọng, đạt kết quả tốt, năm 2003, tác dụng điều trị u xơ tiền liệt tuyến của viên nang CRILA đã được Bộ Y tế công nhận. Hai năm sau, sản phẩm viên nang CRILA đã chính thức được phép lưu hành rộng rãi trên toàn quốc, đồng thời đem lại cho người sáng chế ra nó, TS Nguyễn Thị Ngọc Trâm một bằng độc quyền giải pháp hữu ích do Cục Sở hữu trí tuệ cấp. Viên nang CRILA cũng đạt Huy chương Vàng sản phẩm chất lượng vì sức khỏe cộng đồng.

Không ít người trong số những bệnh nhân chữa khỏi bệnh nhờ dùng thuốc CRILA cũng là nhà khoa học, bác sĩ, dược sĩ như TS Hồ Xuân Sơn, nguyên Tổng biên tập báo Hà Nội mới, dược sĩ chuyên khoa cấp 2 Trần Bá Châu, KS lâm nghiệp Trần Huy Minh của Công ty Lâm sản Hà Nội, ông Nguyễn Thanh ở 592/1A Nguyễn Kiệm, P.4, Q.Phú Nhuận, TP HCM...

Trong số này, bệnh nhân Trần Bá Châu có lẽ là người bị u xơ nặng nhất, tuyến tiền liệt phình to 66,6cm³ và nặng tới 39,8g. Sau khi siêu âm, ngày 9/12/2002, Bệnh viện Việt - Đức đã chỉ định mổ. Tuy nhiên, sau đó ông Châu đã được chuyển sang điều trị bằng viên nang trinh nữ hoàng cung. Sau 20 ngày điều trị, các triệu chứng bệnh lý của ông đã thuyên giảm rõ rệt.

Ông Châu được tiếp tục điều trị bằng viên trinh nữ hoàng cung đến tháng 3/2003 thì ngừng hẳn. Ngày 9/10/2003, đi siêu âm ông Châu được biết tuyến tiền liệt của mình đã hoàn toàn bình thường, trọng lượng chỉ còn 25g...

Việc điều trị bằng viên nang và trà túi lọc trinh nữ hoàng cung có ưu thế vượt trội khi giá của liều dùng tương đương viên trinh nữ hoàng cung chỉ tốn chưa đầy 1/30 so với giá các loại thuốc nhập ngoại (khoảng 1,2 triệu đồng so với 20 triệu đồng /năm so với dùng thuốc tadenan của Pháp).

Ngoài ra, kết quả kiểm nghiệm còn cho thấy thuốc trinh nữ hoàng cung hoàn toàn không có tác dụng phụ, cũng như không hề xảy ra một trường hợp tương tác thuốc nào.

Thành công với điều trị u xơ tiền liệt tuyến đã khích lệ TS Nguyễn Thị Ngọc Trâm tiếp tục nghiên cứu để sử dụng viên nang CRILA điều chế sang điều trị u xơ tử cung. Kết quả ghi nhận được cũng rất khả quan và hiện tại, viên nang CRILA đã bắt đầu được xem như một loại thuốc đặc trị đối với căn bệnh nguy hiểm của phụ nữ này.

Nếu dùng viên CRILA thay cho sử dụng thuốc ZOLADEX nhập ngoại, người bệnh sẽ tiết kiệm được hơn 25 triệu đồng cho một năm điều trị, trong khi tình trạng cải thiện bệnh tật ít nhất cũng đạt kết quả tương đương.

Đã có một vài hãng dược phẩm lớn ở châu Âu bày tỏ mua phát minh này với giá hàng triệu USD nhưng TS Nguyễn Thị Ngọc Trâm đã dứt khoát từ chối. Trong thâm tâm, nhà khoa học này luôn ấp ủ hoài bão có được một sản phẩm thuốc đặc trị mang nhãn hiệu Việt, niềm tự hào Việt để tham gia thị trường thuốc trị bệnh của thế giới. Cây trinh nữ hoàng cung chính là cơ hội để chị đạt được tâm nguyện đó.

Nói không ngoa, cây sâm đã góp phần giúp đất nước Hàn Quốc giàu lên và nổi tiếng, trở thành xứ "củ sâm". Chỉ có tác dụng bồi bổ sức khỏe, củ sâm còn làm được điều đó, huống nữa là trinh nữ hoàng cung, một loại dược thảo có khả năng điều trị những chứng bệnh nan y mà y học thế giới đang bó tay?

Nghiên cứu thành công tác dụng của loại dược liệu quý này, công trình của nhà khoa học nữ Nguyễn Thị Ngọc Trâm đã mở ra một hướng đi mới đầy khích lệ đối với nền y học nước nhà trong việc đẩy mạnh hướng điều trị các chứng bệnh nan y bằng phương pháp kích thích hệ miễn dịch thay cho phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị, với các loại thuốc có nguồn gốc nguyên liệu là những loài cây cỏ thiên nhiên có sẵn ở trong nước, ít có độc tính sinh học.

Ấp ủ giấc mơ đó, chị Trâm lại tiếp tục vấp phải những thách thức nan giải. Thị trường thế giới đang rộng mở đối với viên thuốc CRILA, nếu đáp ứng đủ, cần nhân rộng diện tích sản xuất cây trinh nữ hoàng cung lên hàng trăm ngàn ha. Năng lực sản xuất hiện tại của chị và Công ty Dược liệu CRINA chỉ mới đủ sức đáp ứng nguyên liệu cho việc điều chế thuốc tiêu thụ ở trong nước, gói gọn trong vườn dược liệu 18 ha ở Đồng Nai.

Mở rộng thêm không dễ, bởi không giống như các loại "rau sạch" hay cây ăn quả khác, việc sản xuất trinh nữ hoàng cung bắt buộc phải tuân thủ một quy trình nghiêm ngặt từ sản xuất cho đến thu hoạch, chế biến. Thuốc trừ sâu, phân hóa học... bị loại bỏ tuyệt đối ra khỏi quy trình này. Chỉ lệch lạc một chút, hoặc trái vụ, hoặc không đúng quy trình là không còn nguồn dược liệu sạch, các hoạt chất sinh học cần thiết để trị bệnh sẽ biến mất, cây thuốc trở nên vô tác dụng, thậm chí là có hại.

Cách đây không lâu, ngành xuất khẩu dược liệu Việt Nam đã từng phải "ngậm quả đắng” khi nhiều container dược liệu dừa cạn (Cartharanthus Rosen S) xuất sang Pháp đã bị trả lại hoàn toàn. Nguyên nhân là vì thu hoạch không đúng quy trình, các hoạt chất Vinblastine, Vincristine có tác dụng chữa ung thư máu trong dừa cạn đã biến mất.

Cùng họ với cây trinh nữ hoàng cung còn có cây náng và một số nhánh thủy tiên khác (hàng chục loại) có hình thức giống y hệt (hầu như chỉ có thể phân biệt khi chúng ra hoa) nhưng thành phần hóa - sinh học và tác dụng lại khác hẳn. Nếu sử dụng nhầm, một số cây trong họ này có thể gây ra tác hại lớn cho sức khỏe!

Cây trinh nữ hoàng cung lại chỉ có thể trồng bằng củ giống, còn cấy mô, nó sẽ cho ra một thứ cây với thành phần hoạt chất sinh học khác hẳn. Vườn cây, do đó luôn đòi hỏi sự thuần chủng, tuyệt đối không được lai tạp. Điều này chỉ có thể bảo đảm nếu việc sản xuất được tổ chức công nghiệp với đội ngũ công nhân nông nghiệp lành nghề tuân thủ một qut trình sản xuất nghiêm ngặt. Giao khoán cho nông dân sản xuất và thu mua sản phẩm là điều không thể. “Bất kỳ điều gì gắn với giá trị lợi nhuận thì đều không thể kiểm soát tuyệt đối. Với dược liệu, đó là điều tối kị”, chị Trâm cho biết.

Chưa thể công bố, nhưng chị Trâm cũng cho biết, sau viên thuốc CRILA và cây trinh nữ hoàng cung, chị vẫn đang tiếp tục nghiên cứu, điều chế thuốc đặc trị chữa trĩ và một loại “VIAGRA của việt Nam”, chữa chứng hiếm muộn bất lực ở đàn ông.

Gắn bó và lục tìm từ những kinh nghiệm y học cổ truyền, tìm kiếm và phát triển các bài thuốc dân gian, người phụ nữ ấy đang mở ra một hướng đi mới cho bản thân và cho ngành dược Việt Nam. Hy vọng chị sẽ tiếp tục thành công và đó sẽ là một trong những con đường góp phần đưa Việt Nam tiến gần, hòa nhập cùng thế giới