Về Nậm Ma - bản hoang dã nơi thượng nguồn sông Mã

Đứng bên này Nậm Ma (người Điện Biên còn gọi là Nậm Mạ), nhìn qua con sông Mã là huyện Sốp Cộp của tỉnh Sơn La. Dân bản Nậm Ma ăn uống, tắm táp bên thượng nguồn con sông này. Tất cả đều đơn giản, đơn giản từ ăn, mặc, ở, đi lại...

Sự sống nơi đây đơn giản như một lẽ tự nhiên: cây tự nhiên mọc, nước tự nhiên đổ về và họ cũng tự nhiên sinh ra. Bản Nậm Ma, xã Pú Hồng, huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên hoang dã, sơ khai như chính những cánh rừng già nơi đây.

Con đường vào bản

Chúng tôi không nhớ đã đi qua bao nhiêu con suối và bao nhiêu ngọn núi để vào được tận bản. Trước khi đi, Tổng Biên tập Báo Điện Biên Phủ Hoàng Văn Thành nói rằng, chỉ cần vào được đến bản Nậm Ma đã là một kỳ tích rồi.

Chúng tôi thì nghĩ đơn giản rằng, quãng đường ngót ngét trăm cây số từ thành phố Điện Biên Phủ có lẽ chẳng ăn nhằm gì. Nhưng khi thấy anh lái xe ghé vào hiệu sửa ôtô kiếm cuộn dây chão ném lên xe, chúng tôi lờ mờ nhận ra rằng, con đường không dễ dàng như chúng tôi tưởng.

Hàng từ thiện của Báo CAND - Chuyên đề ANTG từ xe tải được chuyển sang chiếc xe chở hàng chuyên dụng của Công an tỉnh Điện Biên dẫn đầu 3 chiếc U-óat vào bản. Đoàn xe hướng theo con đường lên cửa khẩu Tây Trang rồi đột ngột rẽ trái. Các "thổ dân" Tây Bắc gọi đây là đường "cấp 1" (tỉnh lộ). Chỉ cách biên giới Việt - Lào chừng 3 cây số, xe lăn vào đường "cấp 2" qua huyện Điện Biên.

Mới vài cây số, xe chở hàng bị vô hiệu hoá bởi con suối cắt ngang đường đi cùng với dốc núi dựng đứng. Bất đắc dĩ, những bịch gạo, chăn bông, quần áo, mì tôm... phải xẻ sang 3 chiếc U-oát và kế hoạch sẽ vận chuyển hai lượt mới xong.

Lái xe chở đoàn công tác xã hội từ thiện của Báo là một phóng viên đa năng, lao xe đánh "rầm" xuống suối rồi cài số, tăng ga, vọt ngược lên con dốc ngoắt ngoéo trước sự bất ngờ đến thót tim của chúng tôi. Cửa ải đầu tiên đã qua nhưng cánh "thổ dân" nói rằng chỗ đó quá dễ.

Mấy hôm trời mưa, nước mưa và nước suối chảy qua đường làm sạt lở đất, tạo thành hố sâu hoắm. Cả đoàn phải dừng lại, trèo lên núi lấy thân cây do dân bản đốt rừng làm nương bắc cầu cho xe qua. Anh Thành và anh Ruẫn, Trưởng Công an huyện Điện Biên Đông khiêng được cả mảng gỗ to. Nhưng vẫn không đủ tạo thành đường chắc chắn, một bánh xe bị sập xuống hố, cả đoàn lại dùng hết sức đẩy xe.

Nhìn mưa rả rích, mọi người lo ngại sẽ không vào bản được vì đường nhỏ và trơn. May sao, lúc sau trời quang mây tạnh. Nhưng con đường vào xã thật gian nan. Có đoạn đường trơn, bánh xe quay tít, đuôi lệch đi.

Đoạn qua xã Mường Nhà của huyện Điện Biên mất khá nhiều thời gian. Những bản chúng tôi đi qua đều bắt gặp hình ảnh những đứa trẻ người Mông, người Khơ Mú, Lào, Thái... đen nhẻm do vết bẩn cáu lại, bụng phưỡn ra và không mặc quần áo.

Đi suốt buổi sáng, chúng tôi đã có mặt tại UBND xã Pú Hồng đúng trưa. Hai chiếc xe U-oát dỡ hàng phía sau thật nhanh để vòng lại chở chuyến hàng thứ hai. Xã không có điện, không điện thoại. Phó Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc xã và Phó Chủ tịch Hội Phụ nữ xã không biết chữ.

Bữa cơm trưa tại nhà của anh Chớ, Phó Chủ tịch xã Pú Hồng ở bản trung tâm xã thật nhanh chóng. Lũ trẻ và phụ nữ đứng dưới gầm nhà sàn ngập ngụa nước và đất bẩn dõi theo chúng tôi như một sự lạ.

14h, việc vận chuyển hàng vào xã đã hoàn tất. Lịch trình tiếp theo, chúng tôi chỉ có thể mang theo hàng riêng cho bản Nậm Ma, còn để lại nhờ xã chuyển đến một số bản khác vào ngày hôm sau. Chủ tịch xã Mùa Giống Vàng nhắc nhở: "Chỉ mang theo ít hàng thôi, chở nhiều qua núi cao nguy hiểm lắm". Nhưng cả đoàn vẫn quyết tâm mang hết số hàng dự kiến cho bản Nậm Ma.

Con đường xuống bản được gọi là "đường cấp bản" có lẽ là dấu ấn khó quên của cả đoàn. 15 cây số đường rừng từ xã vào bản phải qua nhiều ngọn núi. Ngọn núi cao nhất và duy nhất được đặt tên là Pú Hồng (người ta lấy tên núi làm tên xã) là bởi dân bản đồn thổi vào một mùa nhất định trong năm, trên ngọn núi này thường có tiếng ma hú.

Núi Pú Hồng có độ cao 1.500 mét, con đường mới mở phải qua đỉnh núi này và chỉ đủ cho chiều ngang của một chiếc U-oát. Chiếc xe của chúng tôi ì ạch lên núi Pú Hồng. Giữa dốc cao, một bên là vực thẳm, xe đột ngột tắt máy, trôi dần xuống. Phóng viên kiêm lái xe Phương Giang thông báo: "Xe hết xăng". Nhưng vẻ mặt anh vẫn lạnh tanh, bỏ hai tay ra khỏi vô lăng, dùng cần gạt, phanh cho xe dừng lại giữa dốc. Chúng tôi nhảy xuống xe, lấy vội đá bên đường chèn lốp. Lái xe chuyển bình xăng phụ rồi tiếp tục trèo núi.

Trên đường, cây rừng xoà xuống kính chắn, đập vào thành xe ràn rạt. Có đoạn đường trơn, hai bánh sau chệch đuôi mấp mé vực, lúc thì một bánh trước bất ngờ trườn ra ngoài. Chúng tôi ngồi trên xe mà thót tim, đầu căng như dây đàn.

Nhìn con đường nhỏ xíu, trơn truội và chênh vênh trên sườn núi, chúng tôi nghĩ đến tình huống có xe ngược chiều, anh lái xe tuyên bố: "Không được phép đặt ra tình huống ấy". Bởi chỉ sai một ly thôi, xe đã có thể nằm gọn dưới vực sâu thì lấy đâu ra đường tránh. Trên đường đi, nếu gặp xe máy của một anh "cu tỉ" (tên gọi thân mật của đàn ông Mông), "cu tỉ" bao giờ cũng phải dừng lại, nhảy sang bên trái thì mới không va người vào ôtô.

Nhưng Phó Chủ tịch Mặt trận Pít Văn Kẹo lại bảo, không thể có hai xe ngược chiều vì "chẳng ai vào đây cả". Con đường vào bản Nậm Ma vừa mới mở qua núi được hai năm nay chỉ để cho xe máy và người đi bộ chứ đâu phải cho ôtô. Lái xe nói như dọa chúng tôi: "Đường vào còn dễ đi vì xe chở hàng nặng, bánh xe bám được vào đất...".

"Không biết", "không có"...

Sau những con dốc thẳng đứng từ đỉnh núi xuống, Nậm Ma hiện ra trước mắt chúng tôi xa xa dưới vùng đất trũng, nằm sát con sông Mã đang lững lờ chảy về phía hạ lưu. Tiếng ôtô ì ì gây sự chú ý của dân bản. Lũ trẻ con lốc nhốc, đứa trần truồng, đứa mặc độc chiếc áo cáu bẩn, mặt nhem nhuốc ào ra vây quanh 3 chiếc xe U-oát. Những người phụ nữ bế con, đứng dưới gầm sàn, ngồi trên nhà sàn bắt chấy cho nhau cũng ngừng tay quay ra.

Cánh đàn ông hỗ trợ chúng tôi bốc hàng xuống xe. Mùi phân trâu, phân bò, phân người bốc lên trong không khí, ngập ngụa dưới chân chúng tôi. Còn lũ trẻ vừa xem chúng tôi, vừa tranh thủ đùa chơi trên cái thứ đất uế tạp đó. Các thành viên trong đoàn chia kẹo cho cả người lớn và trẻ con. Đây là lần thứ hai trong đời họ được ăn thức ăn ngọt ngào và thơm tho đến vậy.

Bọn trẻ bụng ỏng đít beo thì mới được tẩy giun lần đầu tiên trong đời tuần trước sau khi có một nhà báo Trung ương đầu tiên vào bản. Nhưng chẳng biết thuốc giun có tác dụng bao lâu khi lũ trẻ sống chung với sự uế tạp, khi những sợi tóc cứ dựng ngược lên trời vì cứng bởi cái bẩn, khi toàn thân đen nhẻm, dính đầy phân lợn... May sao, chúng không bị dính phân người bởi lũ lợn lông dài bụng cong như trăng lưỡi liềm luôn rình cơ hội chờ đợi rơi xuống dưới gầm sàn.

Trưởng trạm Y tế xã Lò Văn Bua cho biết, người Khơ Mú ở Nậm Ma có tập quán hút thuốc lá tự cuốn. Bố nằm hút một bên, mẹ nằm hút một bên, con ở giữa nên hầu hết đứa nào cũng bị mắc bệnh đường hô hấp.

Môi trường sống hoang dã khiến chúng bị kết lỵ rồi thiệt mạng cũng kha khá. Vậy nên mấy chục năm nay, dân Nậm Ma đẻ nhiều, đẻ liên tục mà dân số chẳng tăng được bao. 20 hộ dân, 125 nhân khẩu vẫn dừng tại đó.

Khi chúng tôi đến, mặc dù đã có một đợt cứu trợ quần áo trước đó nhưng nhiều đứa trẻ vẫn trần truồng vì không có quần áo. Gần 40 triệu đồng, hàng hoá của Báo CAND, doanh nghiệp Võng xếp Duy Lợi và bạn đọc mang vào bản sẽ được làm dự án phát triển kinh tế lâu dài. Báo Điện Biên Phủ cũng đã cắm một phóng viên vào bản để vận động bà con chuyển chuồng nhốt gia súc ra khỏi gầm nhà sàn, hướng dẫn dân trồng cỏ voi, măng tre, thực hiện dự án xoá đói, giảm nghèo.

Anh Thành nhìn trời rồi giục chúng tôi nhanh chóng quay ra xã vì nếu trời mưa sẽ nằm lại bản cả tuần. Nước suối lên, bản có thể bị biệt lập cả tháng trời. Cái tên Nậm Ma bắt nguồn từ con suối Nậm Ma khởi nguồn con sông Mã. Nậm Ma tiếng của người dân tộc Điện Biên có nghĩa là "nước về".

Trước đây quả là chỉ có nước, còn giờ đây, đường đã vào tuy có khó khăn nhưng chắc chắn dự án phát triển kinh tế đang khởi động sẽ giúp dân bản thoát cảnh hoang dã nơi thượng nguồn sông Mã