Thảm họa tràn bùn đỏ ở Hungary: Bài học cho cả thế giới

Họa vô đơn chí

Thống kê ban đầu cho biết đã có 9 người thiệt mạng và hơn 120 người khác bị thương, hàng vạn người phải đi sơ tán. Theo hai tổ chức bảo vệ môi trường quốc tế có uy tín là WWF và Greenpeace (Hòa bình xanh), hệ sinh thái của hai con sông Torna và Marcal đã hoàn toàn bị phá hủy bởi các đội cứu hộ sử dụng vữa, thạch cao, axit để trung hòa bùn đỏ trên các dòng sông đó và đổ 1.000 tấn vữa, thạch cao để làm một con đê chặn dòng bùn đỏ chảy vào sông Danube.

Viện Khoa học Hungary (HAS) qua một cuộc kiểm tra các mẫu đất trồng lấy từ Kolontar và thị trấn lân cận Devecser ngày 8/10, cho biết: Hơn 1.000ha đất trồng bị ảnh hưởng có thể không gieo trồng được. Các mẫu đất thử lấy ở khu vực lân cận vùng hồ chứa bùn bị sự cố chỉ ra mức độ thạch tín khá cao.

Nhóm môi trường Greenpeace cho biết, mức độ cao các kim loại nickel và cadmium đã được tìm thấy trong các mẫu đất thử lấy ở gần nhà máy và mức độ tập trung các hạt bụi trong không khí đã cao gấp sáu lần với chuẩn an toàn.

Lo ngại về cơn lũ bùn đỏ thứ hai có thể xẩy ra bởi khả năng tiếp tục vỡ đê bao làm tràn tiếp bùn đỏ, Chính quyền Hungary đã ra lệnh di tản toàn bộ dân làng Kolontar và Devecser gần Nhà máy Ajka và cấp tốc huy động quân đội đắp con đê phụ cao 4-5m với chiều dài 1.500m, rộng 30m nhằm ngăn ngừa một lượng bùn đỏ 500.000m3 có thể trào ra bất cứ lúc nào.

Dự báo từ lâu

Hungary đã có một nền công nghiệp khai thác, chế biến quặng bauxite lâu đời và tích lũy được rất nhiều kinh nghiệm từ những năm đầu của thế kỷ XX. Cho tới những năm 1990, Hungary đã trở thành quốc gia thứ 7 trên thế giới về khai thác, chế biến quặng bauxite cho nền công nghiệp sản xuất nhôm của thế giới. Đổi lại họ phải gánh chịu "quả bom sinh thái" do không có kinh phí để xử lý vài chục triệu mét khối bùn đỏ độc hại được dự trữ lại trong hơn thế kỷ qua.

Đầu thập niên 1990, giá năng lượng tăng đáng kể và giá nhôm giảm nhiều do một trữ lượng bauxite lớn được phát hiện tại Nam Mỹ, khiến ngành công nghiệp nhôm Hungary đứng trên bờ phá sản và điều đó đã buộc nhà nước cho ra đời Tổng Công ty Nhôm Hungary (MAT). Năm 1993, MAT bất chấp mọi nguồn hỗ trợ từ nhà nước, vẫn lâm vào cảnh nợ nần với con số khủng khiếp - 10 tỉ forint (1 USD = 200 forint).

Năm 1995, MAT tiến hành cơ cấu lại và MAL Zrt. do một nhóm ba doanh nhân lập ra giữ vai trò chi phối và sở hữu chính. Từ đó, MAL Zrt. không chỉ đã cứu nền công nghiệp nhôm Hungary ra khỏi cảnh tuyệt vọng mà còn biến tập đoàn này trở thành doanh nghiệp chiếm 12% thị phần châu Âu và 4% thị phần thế giới về công nghiệp chế biến bauxite và nhôm.

Tuy nhiên, theo thời gian, MAL Zrt. đã đổ 30 triệu tấn bùn đỏ chưa xử lý trong mười bể chứa. Bùn này đã không trở thành "bom nổ chậm", nếu tập đoàn này chi ra 3.000 tỉ forint để xử lý theo quy trình chuẩn. Đây là số tiền mà không một ai trong giới lãnh đạo muốn bỏ ra để làm mờ "bảng vàng doanh thu" của họ cho dù từng có rất nhiều cảnh báo về thảm họa môi trường liên tục được đưa ra.

Toàn bộ làng Konlontar nhuộm một màu đỏ chết chóc.

Năm 2006, Ủy ban quốc tế bảo vệ sông Danube, đã đưa Nhà máy Ajka Timfldgyár nằm trong danh sách 150 cơ sở công nghiệp có nguy cơ cao đe dọa gây ô nhiễm sông Danube. Tháng 6/2010, Interspect - Công ty chụp ảnh từ vệ tinh của Hungary - đã công bố các bức ảnh cho thấy bùn đỏ đã tràn ra ngoài hồ chứa từ bốn tháng trước.

Trong tấm hình, vị trí bùn đỏ tràn ra chính là vị trí hồ chứa bị vỡ hôm 4/10. Tuy vậy, ông Bakonyi - Tổng Giám đốc công ty - không những không có biện pháp xử lý mà ngược lại còn đe dọa bất cứ ai tỏ thái độ lo lắng về việc này đều bị sa thải (Website realdeal.hu).

Và chỉ khi Thủ tướng Hungary tuyên bố vụ tràn bùn đỏ là "thảm họa môi trường chưa từng có ở quốc gia này" thì ông Zoltan Bakonyi mới bị bắt tạm giam để phục vụ công tác điều tra…

Băn khoăn Việt Nam

Sau thảm họa vỡ hồ bùn đỏ ở Hungary, có rất nhiều ý kiến quan tâm tới mức độ an toàn của dự án khai thác bauxite Việt Nam. PGS.TS Nguyễn Đình Hòe - Trưởng ban Phản biện xã hội, Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam - trong một buổi phỏng vấn Báo Tuổi Trẻ đã nói: "Bùn đỏ là chất thải không thể tránh được của khâu chế biến bauxite thành alumin. Theo quy trình hiện nay, muốn sản xuất 1 tấn alumin phải thải ra khoảng 1,5 tấn bùn đỏ.

Các báo cáo đánh giá tác động môi trường dự án bauxite Nhân Cơ cho thấy: Nước thải và bùn đỏ có khối lượng tới hơn 11 triệu m³/năm. Tính toán ban đầu cho thấy dự án Nhân Cơ sau 15 năm khai thác, dung tích hồ chứa bùn đỏ lên đến gần 9 triệu m³ và nếu khai thác ở Tân Rai thì cả đời dự án thải ra 80-90 triệu m³ bùn đỏ. Như vậy chúng ta cần những hồ chứa có dung tích rất lớn"…