Giấc mơ tái định hình Trung Đông và thực tế phức tạp

Những biến động dồn dập tại Trung Đông thời gian gần đây – từ chiến sự Gaza, các cuộc tấn công trên tuyến hàng hải Biển Đỏ cho tới cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa Mỹ, Israel và Iran – không chỉ đơn thuần là những điểm nóng xung đột, mà thực chất đang làm rung chuyển các giả định chiến lược vốn tồn tại suốt nhiều năm qua.

Trong bối cảnh đó, không ít nhà hoạch định chính sách ở phương Tây từng kỳ vọng về một khả năng "tái định hình Trung Đông" nhằm thiết lập một trật tự khu vực ổn định hơn, nơi Israel được bình thường hóa quan hệ rộng rãi với các nước Arab, Iran bị kiềm chế về ảnh hưởng quân sự, còn các điểm nóng xung đột từng bước được kiểm soát. Tuy nhiên, thực tế đang diễn ra cho thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều. Thay vì tiến gần tới một trật tự mới, Trung Đông dường như đang bước vào một giai đoạn chuyển tiếp đầy bất định, nơi các cấu trúc quyền lực cũ suy yếu nhưng những cân bằng chiến lược mới vẫn chưa hình thành rõ ràng.

Ý tưởng về việc tái cấu trúc khu vực vốn được thúc đẩy mạnh mẽ trong vài năm gần đây, đặc biệt sau các thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Israel với một số quốc gia Arab. Nhiều chiến lược gia phương Tây từng tin rằng nếu tiến trình này tiếp tục mở rộng, khu vực có thể tiến tới một cấu trúc an ninh mới dựa trên sự hợp tác giữa Israel và các quốc gia Arab thân phương Tây, đồng thời tạo ra sức ép chiến lược đối với Iran. Thế nhưng, cuộc chiến Gaza đã nhanh chóng làm đảo lộn mọi giả định ấy. Thay vì mở rộng bình thường hóa quan hệ, căng thẳng giữa Israel và thế giới Arab lại gia tăng. Các lực lượng đồng minh của Iran tại Lebanon, Iraq, Syria và Yemen liên tục tham gia vào các hoạt động quân sự nhằm vào Israel hoặc các lợi ích của phương Tây, tạo nên một mặt trận lan tỏa.

Bước ngoặt lớn xuất hiện khi căng thẳng giữa Israel và Iran leo thang thành đối đầu quân sự trực tiếp. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào những mục tiêu quân sự và hạt nhân bên trong lãnh thổ Iran đã đẩy khu vực tới ngưỡng của một cuộc xung đột lớn hơn. Tehran nhanh chóng đáp trả bằng các đợt tấn công tên lửa và máy bay không người lái (UAV) nhằm vào các mục tiêu của Israel cũng như các cơ sở quân sự của Mỹ tại Trung Đông. Diễn biến này khiến nhiều nhà phân tích cảnh báo rằng Trung Đông có thể bước vào một chu kỳ leo thang mới, trong đó ranh giới giữa chiến tranh ủy nhiệm và đối đầu trực tiếp giữa các quốc gia ngày càng mờ nhạt.

Tác động của những căng thẳng này không chỉ giới hạn trong phạm vi khu vực, mà còn đe dọa các tuyến vận tải năng lượng và thương mại quan trọng của thế giới. Eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu mỏ toàn cầu – trở thành tâm điểm chú ý khi các mối đe dọa quân sự gia tăng, khiến chỉ cần những gián đoạn nhỏ cũng đủ gây ra những biến động lớn đối với thị trường năng lượng quốc tế. Trong khi đó, các cuộc tấn công vào tàu thương mại trên tuyến hàng hải Biển Đỏ thời gian qua cũng cho thấy mức độ dễ tổn thương của hệ thống thương mại toàn cầu trước các xung đột khu vực. Khi những tuyến vận tải huyết mạch bị đe dọa, tác động kinh tế có thể lan rộng vượt xa phạm vi Trung Đông, khiến viễn cảnh nhanh chóng thiết lập một trật tự khu vực mới trở nên xa vời hơn bao giờ hết.

Một trong những nguyên nhân sâu xa khiến các kế hoạch tái định hình Trung Đông gặp nhiều trở ngại là sự thay đổi đáng kể trong cấu trúc quyền lực khu vực. Trong nhiều thập niên sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ đóng vai trò trung tâm trong hệ thống an ninh Trung Đông, nhưng ảnh hưởng của Washington hiện nay không còn mang tính áp đảo như trước. Các cường quốc khu vực ngày càng theo đuổi những chiến lược độc lập hơn, trong khi các cường quốc ngoài khu vực như Trung Quốc và Nga cũng bắt đầu gia tăng hiện diện về kinh tế và ngoại giao. Iran, bất chấp các lệnh trừng phạt, vẫn duy trì được mạng lưới ảnh hưởng rộng khắp thông qua các lực lượng đồng minh, cho phép Tehran gây sức ép chiến lược mà không cần trực tiếp tham gia vào các cuộc chiến tranh quy mô lớn.

Ở chiều ngược lại, dù Israel vẫn là cường quốc quân sự mạnh nhất, môi trường an ninh xung quanh nước này ngày càng phức tạp khi các mối đe dọa bất đối xứng – từ tên lửa, UAV đến chiến tranh du kích – trở thành thách thức thường trực. Trong khi đó, các quốc gia Arab vùng Vịnh như Saudi Arabia, Các Tiểu Vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hay Qatar ngày càng theo đuổi chính sách đối ngoại linh hoạt, vừa duy trì quan hệ an ninh với Mỹ, vừa tìm cách đa dạng hóa đối tác chiến lược và mở rộng hợp tác kinh tế. Nhiều chuyên gia cho rằng Trung Đông hiện đang chuyển dần sang một cấu trúc đa cực khu vực, trong đó không có quốc gia nào đủ khả năng áp đặt một trật tự an ninh bao trùm.

Chuyên gia Trung Đông Bruce Riedel của Viện Brookings từng nhận định rằng khu vực này đang bước vào "một giai đoạn chuyển tiếp kéo dài, nơi các trật tự cũ suy yếu nhưng những cấu trúc ổn định mới vẫn chưa kịp hình thành". Nhận định này phần nào phản ánh đúng thực trạng hiện nay, khi ngay cả những chiến dịch quân sự quy mô lớn cũng chưa chắc có thể tạo ra những thay đổi căn bản trong cán cân quyền lực. Lịch sử Trung Đông cho thấy các cấu trúc chính trị và an ninh thường được định hình bởi những quá trình lịch sử dài lâu, chứ hiếm khi được thiết kế nhanh chóng thông qua các kế hoạch chiến lược từ bên ngoài.

Vì vậy, dù những ý tưởng về việc tái cấu trúc Trung Đông vẫn tiếp tục được nhắc tới trong các diễn đàn chính sách quốc tế, con đường dẫn tới một trật tự khu vực mới vẫn còn nhiều bất định. Những diễn biến gần đây cho thấy khu vực có thể đang bước vào một giai đoạn bất ổn kéo dài, nơi các quốc gia và lực lượng trong khu vực tiếp tục điều chỉnh chiến lược của mình trước những biến động địa chính trị sâu sắc. Trong bối cảnh đó, giấc mơ tái định hình Trung Đông có lẽ vẫn chỉ là một tham vọng chiến lược, trong khi thực tế của khu vực tiếp tục được định hình bởi các cuộc cạnh tranh quyền lực phức tạp và những cân bằng mong manh giữa các thế lực đối địch.