Ả Trần vong quốc
Ngay cả công chúa An Tư với thân phận “như hạt mưa sa” vì vận nước phải bỏ mình để lấy Thoát Hoan cũng được người đời sau thương cảm và ca tụng… Tuy nhiên, có một người con của Trần Thái Tông đã bị muôn đời tẩy chay và khinh khi dù rất tài hoa và thông minh. Đó là Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc.
Đứa con đến tự giấc mơ
Tương truyền, trước khi Trần Ích Tắc ra đời, vua cha Trần Thái Tông đã nằm mộng thấy thần nhân ba mắt từ trên trời xuống, nói:
- Thần bị Thượng đế quở trách, xin thác sinh làm con vua, sau lại trở về phương Bắc.
Trần Ích Tắc sinh năm 1254, tức là sau khi Thuận Thiên hoàng hậu mất (tháng 6/1248). Trong số các con của Trần Thái Tông hình như chỉ có Chiêu đạo vương Trần Quang Xường là anh em cùng mẹ với Trần Ích Tắc. Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật sinh sau Trần Ích Tắc một năm nhưng hai người không phải là anh em cùng mẹ với nhau, hay ít nhất là cũng không thấy ghi trong chính sử về việc hai người là anh em cùng cha cùng mẹ…
Cũng theo lời kể dân gian, vua Trần Thái Tông khi nhìn Trần Ích Tắc mới sinh ra giữa trán có vết lờ mờ như hình con mắt, vóc dáng lại hao hao giống người trong mộng nên cũng lấy làm lạ. Tuy nhiên, có lẽ ông lúc còn sống cũng không hiểu hết ý của lời tâu trong mộng về việc “sau lại trở về phương Bắc…”.
Những người con khác của Trần Thái Tông cũng thường được gắn với những giai thoại mang màu sắc huyền bí tương tự như trong trường hợp với Trần Ích Tắc. Thí dụ như việc sinh ra Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật năm 1255 cũng đã được ghi lại trong ĐVSKTT như sau:
 |
| Minh họa: Lê Phương |
“Đạo sĩ cung Thái Thanh tên là Thuận cầu tự cho vua. Đọc sớ xong, đạo sĩ tâu vua: “Thượng đế đã y lời sơ tấu, sắp sai Chiêu Văn đồng tử giáng sinh, ở trần thế bốn kỷ”. Thế rồi hậu cung có mang. Sau quả nhiên sinh con trai, hai cánh tay có chữ: “Chiêu Văn đồng tử”, nét chữ rất rõ… Lớn lên nét chữ mới mất đi…”.
Cũng phải nói rằng, ở thời điểm năm 1254, Trần Thái Tông là ông vua rất tin vào các điềm được báo trong mộng. ĐVSKTT đã chép lại chuyện ông tìm ra người làm hành khiển (giúp vua cai quản việc nước, quyền như tể tướng) cũng qua một giấc mộng trong năm 1254:
“Trước đó, vua nằm mơ đi chơi, thấy thần nhân chỉ cho một người, bảo: Người này có thể làm hành khiển... Tỉnh dậy, không biết đấy là người nào. Một hôm tan buổi chầu, vua ngự giá ra ngoài thành, thấy người con trai theo học ở cửa nam thành, hình dáng giống hệt người trong mộng. Vua gọi đến hỏi, người đó ứng đối chẳng khác gì những lời trong mộng. Vua muốn trao cho chức hành khiển nhưng thấy khó, mới cho 400 quan tiền bảo tự hoạn, ban cho tên Ứng Mộng. Sau này thăng dần đến chức hành khiển”…
Có tài nhưng thiếu tầm
Tháng 5/1267, khi Trần Ích Tắc đã ở tuổi 13, thì được anh trai, lúc này đã lên ngôi vua (Trần Thánh Tông) phong cho làm Chiêu Quốc vương. Là một ông vua trọng chữ, Trần Thánh Tông rất muốn tôn vinh những người hay chữ như hoàng đệ Trần Ích Tắc. Ông cũng là người bắt đầu đưa các nho sĩ văn học vào các chức vụ quan trọng có thực quyền trong triều đình.
Dưới trướng một ông vua như thế, Trần Ích Tắc đã được tạo rất nhiều điều kiện thuận lợi để rèn giũa tài năng trên “mặt trận tinh thần”. Chính vì thế khi mới 15 tuổi, Trần Ích Tắc được ghi nhận là “thông minh hơn người, làu thông kinh sử và các thuật…”. Phủ đệ của Chiêu Quốc vương được người đương thời đánh giá là nơi hào hoa phong nhã bậc nhất kinh thành, dù không hẳn đã là rộng nhất…
Sách sử ghi lại rằng, Trần Ích Tắc “thông minh hiếu học, thông hiểu lịch sử, lục nghệ, văn chương nhất đời. Dù nghề vặt như đá cầu, đánh cờ, v.v... không nghề gì không tinh thạo; từng mở học đường bên hữu phủ đệ, tập hợp văn sĩ bốn phương cho học tập, cấp cho ăn mặc, đào tạo thành tài…”.
Trong số những học trò từng thụ giáo ở phủ Chiêu Quốc vương có lưỡng quốc trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, tướng mạo xấu xí nhưng trí tuệ siêu phàm. Có tư liệu nói rằng, ngay cả Trương Hán Siêu, tác giả của Bạch Đằng Giang phú lừng danh, cũng từng theo học ở trường đào tạo nhân tài cho triều đình mà Trần Ích Tắc là người được giao trách nhiệm phụ trách.
Và ông đã là môn sinh giỏi nhất, đến mức đã có lúc Trần Ích Tắc giao cho Trương Hán Siêu thay mình dạy dỗ các bạn học trong trường. Khi còn ở gần Trần Ích Tắc, Trương Hán Siêu đã không quá say mê đạo Phật vì ông thấy rằng, Trần Ích Tắc sùng đạo Phật đến như thế nhưng tư duy không hẳn lúc nào cũng sáng suốt. Mãi sau này, trưởng thành rồi, Trương Hán Siêu mới tìm thấy trong đạo Phật những ý niệm thích hợp nhất với mình.
Tuy nhiên, cũng ngay từ thời hoa niên, những tật xấu có lẽ là thiên bẩm cũng bắt đầu bộc lộ ở Chiêu Quốc vương: đó là thói kiêu căng và ham muốn giành cho mình quyền lực tuyệt đối, tranh đoạt ngôi trưởng đích.
Trong thâm tâm, Trần Ích Tắc không mấy phục người anh cùng cha khác mẹ đang làm vua vì ông ta cho rằng, chính ông ta mới là tài năng xuất chúng trong số những người con của Trần Thái Tông. Cộng thêm vào đó là những đam mê mọi sự phù hoa cám dỗ, dễ khiến lòng nam nhi trở nên hèn yếu. Chính những ham muốn đen tối đó về sau đã đẩy Trần Ích Tắc vào con đường phản quốc.
Dã tâm không thỏa
Cuối năm 1284, quân Nguyên Mông tràn vào xâm lược nước ta lần thứ hai. Khi đó, vua Trần Nhân Tông đã ở ngôi được 6 năm (ông được vua cha Trần Thánh Tông nhường ngôi cuối năm 1278; từ đó, Trần Thánh Tông ngồi ở ghế Thượng hoàng).
Thế giặc như chẻ tre, kinh thành Thăng Long thất thủ, quan quân ta vỡ chạy… Vô số chiến binh của ta bị giặc bắt, và chém chết vì chúng thấy trên tay của các anh hùng này ai cũng khắc dòng chữ “Sát Thát” đầy phấn khích. Tới đầu năm 1285, tình hình càng thêm nguy ngập. Công chúa An Tư cũng buộc phải ra đi làm vợ tướng giặc Thoát Hoan để giúp “thư giãn nạn nước” như chữ của ĐVSKTT đã dùng.
Bảo Nghĩa vương Trần Bình Trọng trong một trận giao tranh quyết sống mái đã bị giặc bắt và dụ hàng nhưng ông khảng khái tuyên bố: “Ta thà làm quỷ nước
“Bấy giờ quân Nguyên thế to lắm đóng khắp các nơi, từ vùng Bắc Ninh, Thăng Long, Thiên Trường, chỗ nào cũng có quân đóng. Ở vùng Nghệ An lại có Toa Đô, Đường Ngột Ngải, Ô Mã Nhi đánh ra. Nhân Tông kinh hãi, Thượng hoàng đêm ngày lo sợ. Nhà nước ngất ngưởng nguy như trứng chồng…”.
Chính ở thời điểm cực kỳ khó khăn đó, những dũng tướng như Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn đã bộc lộ sáng ngời phẩm hạnh vĩ nhân, lại dùng cách nói của nhà sử học Trần Trọng Kim, “phụng xa giá đi, trèo non vượt bể, trải gió dầm mưa, thế lực tuy cùng nhưng vẫn bền vững một lòng, tìm kế đánh giặc, lo liệu việc nước, không rối sợ lúc nào…”.
Tuy nhiên, cũng có một số tôn thất nhà Trần, bình thường được thu hưởng vô số lộc vua, nhưng do tâm địa hèn kém đã đánh mất hào khí Đông A và phản bội lại triều đình. Trong số này có Trần Ích Tắc. Ngày 15/3/1285, ông ta đã mang gia quyến theo ra hàng giặc Nguyên với hy vọng sẽ được kẻ thù phương Bắc phong lên làm vua xứ An Nam.
Thế nhưng, hào khí Đông A rốt cuộc cũng đã bùng lên đốt cháy thành tro tham vọng xâm lăng của quân Nguyên. Tới giữa năm 1285, 50 vạn quân Nguyên Mông đã bị đuổi ra khỏi bờ cõi Đại Việt. Trần Ích Tắc đã buộc phải theo chân quan thầy Thoát Hoan tháo chạy tới Yên Kinh.
Cay cú vì thất bại ê chề, nhà Nguyên lại dấy binh một lần nữa xuống phương nam. Tháng 3/1286, quân Nguyên lấy cớ đưa Trần Ích Tắc về làm An Nam quốc vương đã chia đường vào cướp nước ta. Và thêm một lần, chúng bị thất bại nặng nề. Trần Ích Tắc lại phải bỏ của chạy lấy người theo gót tàn quân Nguyên về đất Bắc…
Tới tháng 3/1288, sau mấy năm ròng “xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã” (thơ Trần Nhân Tông), nhà vua và Thượng hoàng đã hồi kinh sư.
Tháng 4/1289, Trần Nhân Tông định công dẹp giặc Nguyên và ban thưởng cho những anh hùng. Và tháng 5, nhà vua đã ban bố các hình phạt đối với những kẻ hàng giặc, “tùy tội nặng nhẹ mà xét xử” (ĐVSKTT). Vì Trần Ích Tắc là chỗ tình thân cốt nhục nên nhà vua “không nỡ đổi họ xóa tên, chỉ gọi là Ả Trần, có ý chê hắn hèn nhát như đàn bà vậy” (ĐVSTTT)…
Chạy tháo thân theo đoàn quân thất trận về nơi đất khách quê người, Trần Ích Tắc vẫn còn là một con bài dự trữ của nhà Nguyên, vốn vẫn rất cay cú vì những thất bại to lớn trên chiến trường Đại Việt. Chính vì thế nên cuối năm 1293, khi chuẩn bị cho một cuộc xâm lược mới xuống phía nam, giặc Nguyên đã định kéo cả Trần Ích Tắc đi theo. Tuy nhiên, do Nguyên Thành Tổ Hốt Tất Liệt chết vào tháng 2/1294 nên cuộc xâm lăng Đại Việt đã bị bãi bỏ.
Trần Ích Tắc đã phải sống những tháng ngày tha hương dằng dặc ở đất Ngạc Châu (nay là tỉnh Hồ Bắc), dù cũng được nhà Nguyên cho làm chức quan Hồ Quảng bình chương chính sự, gia phong tới Ngân Thanh vinh lộc đại phu, rồi Kim tử quang lộc đại phu, nghi đồng tam tư. Ông ta chết tháng 4/1329.
Vào đầu thế kỷ XX, nhà yêu nước Phan Bội Châu trong Thiên vấn phú đã đặt ra câu hỏi:
“Một nhà Trần, ông cháu cha con, hùn sức lùa beo cọp trăm bầy, há để giống nào lai, sao cắc cớ sinh thằng Trần Ích Tắc ?”