Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Thật vậy, vì ông già Nam Bộ này ở trong hẻm, khó tìm, cứ đến đó ắt có fans của Sơn Nam tận tình đưa đến tận nơi! Làm người nổi tiếng cũng "oách" nhỉ! Sở dĩ oách vì… lúc nào họ cũng viết. Có thể viết bất cứ ở đâu. Viết nhiều quá dễ khiến bạn đọc nhàm chăng? Người cầm bút nào lại không ý thức như vậy. Viết ít thôi. Cẩn trọng hơn với chữ nghĩa. Có lần nói chuyện này với ông già Sơn Nam, ông bảo: "Viết ít đi nhưng rồi có ai cho mình một xu không? Không hề. Tự mình phải viết để kiếm sống".

Cả cuộc đời Sơn Nam liên tục viết, ngay cả lúc nằm giường bệnh, lúc trí óc không còn minh mẫn nữa. Đến thăm ông ở căn nhà trên đường Đinh Tiên Hoàng, vẫn thấy cuốn vở học trò đặt đầu giường. Lúc đó, ông không thể ngồi để gõ máy chữ được nữa. Nhớ nhất câu ông nói: "Đã hư, dẫu có viết khảo cứu cũng hư". Ông giải thích thêm, thời của ông có nhiều người giả vờ đạo mạo tự làm sang mình bằng cách viết những đề tài về học thuật, nghiên cứu lịch sử, khoa học, giáo dục… Thế nhưng chẳng ai thèm đọc. Do quý ông nên vừa rồi mới làm tập sách "Đẹp xưa", là tuyển những gì ông viết đã in báo, tạp chí nhưng chưa in thành sách.

Ta có gì hơn bác thợ cày

Dọc ngang đồng đất chẳng ngơi tay.

Hai câu thơ tự bạch của nhà văn hóa Nguyễn Đổng Chi, theo chúng tôi cũng có thể dành cho nhà văn Sơn Nam. Cả cuộc đời của ông chỉ sống bằng nghề viết, ngoài ra không có bất kỳ một thu nhập nào khác ngoài nhuận bút. "Nhưng con người nào phải là cái máy, đau ốm mà viết đều đều là một cực hình" - trả lời phỏng vấn trên tạp chí Văn (1969), ông cho biết.

Do "đơn thân độc mã" tại Sài Gòn, lại là người của cuộc kháng chiến 9 năm miền cực Nam Tổ quốc, nhà văn Sơn Nam phải "tự thân vận động", không thể trông cậy vào ai khác. Viết đối với ông là một cách để "tồn tại" nhưng còn có thể hiểu theo nghĩa đen là vì sinh kế. Chính vì sự thôi thúc này nên hầu như ông "chẳng ngơi tay" trên cánh đồng chữ nghĩa.

Tựa như bác nông dân lực lưỡng, giỏi nghề và yêu nghề, Sơn Nam đã thể hiện tài năng lẫn kiến thức chuyên sâu ở nhiều thể loại. Khi sử dụng từ "chuyên sâu" là chúng tôi ngụ ý dù thể loại nào, ông cũng chỉ bám sát chủ đề duy nhất: Vùng đất và Con người miền Nam trong dòng chảy thống nhất của lịch sử - văn hóa Việt Nam. Chính sự kiên tâm, bền lòng, không đi chệch mục tiêu ngay từ lúc mới bước chân vào làng văn cho đến tận cuối đời, Sơn Nam đã để lại một "di sản văn hóa" có tầm vóc về chất và lượng.

Dù vậy, dù viết nhiều nhưng cuộc đời Sơn Nam vẫn nghèo. Vài chục năm trước khi ra Hà Nội công tác, có lần nghe các bạn văn kháo chuyện cùng nhau. Nhớ lại vẫn còn thấy ấm áp. Rằng, cũng tựa như nhà văn Sơn Nam, nhà văn Duy Khán nổi tiếng văn hay chữ tốt và cũng là người hiền lành nên ông được nhiều bạn bè quý mến. Sinh thời ông ở trong căn phòng nhỏ, hẹp của tầng hai và đêm đêm lại sáng đèn làm thơ. Thơ tuôn ào ạt nhưng thỉnh thoảng ông lại cất tiếng ho. Hình ảnh này lặp đi lặp lại khiến một bạn thơ làm thơ trêu:

Đêm vắng lặng, cánh dơi chao muỗi

Tiếng tắc kè kêu ở tầng hai

Dù bị ví như… con tắc kè, nhưng Duy Khán vẫn bảo:

- Ừ! Đúng thế thật, dạo này mình gầy như con tắc kè nhưng… vẫn khỏe!

Có lần nhà thơ Phạm Tiến Duật đến chơi nhà và ngẫu hứng đọc tặng Duy Khán:

Một nhà thơ đã đi sáu nghìn cây số biển

Về ở căn buồng sáu mét vuông!

Những tưởng bạn sẽ giận vì sự ví von ấy, nào ngờ Duy Khán đọc nối luôn hai câu thơ:

Một ngày đôi chén rượu suông

Thơ văn đầy ắp căn buồng con con

Những thông tin này cho thấy nhà thơ Duy Khán thật lạc quan và đáng yêu. Có thể nói, nhà văn viết văn kiếm sống, thời buổi nào cũng nhọc nhằn. Có thể so sánh nghề văn với nghề nào khác? Khó lắm. Chỉ biết có những nghề lương thiện nhưng lại khó giàu.

Ở hẻm nọ, mỗi chiều có chị bán hột vịt lộn, người miền Trung đi ngang qua. Mười ngày như một. Tiếng rao lanh lảnh. Hỏi chuyện mới biết, mỗi ngày chị phải đi ròng rã từ sáng đến 6 giờ chiều; sau đó, đi bán vé số đến khuya. Có như thế, may ra mỗi tháng mới để dành vài trăm ngàn gửi về quê nuôi cha mẹ già. Tự nhiên thấy tội nghiệp. Những số phận cần lao ấy đáng yêu lắm. Mỗi ngày ra chợ, thấy người nghèo mua mớ rau, con cá phải trả giá từng xu, chắt chiu từng đồng mới biết thế nào là "tiền sạch". Đồng "tiền sạch", nặng lắm, bởi có mồ hôi của sự lương thiện.

Sực nhớ, bà mẹ thi sĩ Tản Đà là cô đào hát tài sắc, tên thật Nhữ Thị Nghiêm, vợ hai của danh sĩ Nguyễn Danh Kế. Bà sinh ra "thi sĩ trích tiên" và đặt tên Nguyễn Khắc Hiếu. Tại sao lại Hiếu, chứ không một cái tên gì khác? Tản Đà cho biết: "Mẹ tôi thường dạy tôi: "Mẹ đặt tên con là Hiếu, là mẹ muốn con giữ mãi chữ "hiếu" với mẹ". Ấy thế lớn lên tôi nghĩ rằng, có lẽ mẹ tôi mặc cảm là một cô đào hát, nên sợ tôi khinh thường. Nhưng tôi luôn luôn giữ tình mẫu tử chí hiếu với mẹ tôi. Các ông có biết vì sao không?". Có người trả lời, vì tình mẹ con. Tản Đà đáp: "Đành rằng là như thế, nhưng vì tôi cảm thấy rõ rằng tâm hồn thơ của tôi chính là thừa hưởng tâm hồn nghệ sĩ của mẹ tôi. Không phải mẹ tôi sinh ra Nguyễn Khắc Hiếu, mà mẹ tôi sinh ra thi sĩ Nguyễn Khắc Hiếu".  Lời nói của Tản Đà là một cách tôn vinh mẹ mình đẹp xiết bao.

Lại nhớ đến một truyện ngắn của Ngô Phan Lưu viết về người mẹ già, tuổi 92, lẫn lộn mọi chuyện, thường thích con trai chở xe đi thăm bạn bè, dù họ đã chết từ đời tám hoánh. Có đoạn:

"Tôi hỏi anh Phát:

"Bà cụ ngồi xe còn vững không?

"Còn vững chớ. Bà ôm chặt bụng tôi, Không những ngồi vững mà còn ưa tốc độ. Tôi biết ý mẹ tôi muốn tôi té xe một chuyến, để bà kiểm tra chất lượng mũ bảo hiểm nữa đấy. Nếu không biết thế, sao tôi dám chở đi?".

"Úi trời. mẹ anh có một không hai".

"Mẹ… lúc nào mà chẳng một".

Đọc đến đây, tự nhiên rưng rưng. Có gì sánh được với tình mẹ con? Tình chồng nghĩa vợ chăng? Cũng có thể lắm. Nghĩ cho cùng, sự gặp gỡ của những con người trên trái đất này, nói gọn lại, chỉ là duyên nợ. Có duyên nợ chỉ diễn ra trong một giai đoạn. Rồi chia lìa, cắt đứt. Có duyên nợ gắn kết đời đời kiếp kiếp, chỉ có thể tình mẹ con, tình cha con. Nhiều người thích đọc sách của học giả Vương Hồng Sển còn có một lý do nữa. Ấy là trong các tập sách, trước khi vào sách bao giờ cụ cũng có những dòng ứa nước mắt. Chẳng hạn, ngay trang đầu tiên “Thú chơi sách”, cụ viết:

"Con kính dâng quyển sách nhỏ lên hương hồn mẹ, từ trần năm Quý Sửu (1913). Công ơn mẹ sanh thành, dưỡng dục: con chưa đền bồi; Ơn mẹ dạy con biết thương cuốn sách từ tuổi chưa biết gì: con chưa báo đáp".

Rồi, trước đó, trong tập “Sài Gòn năm xưa” còn có dòng chữ cụ viết ngày 26/5/1960:

"Tập biên khảo thường đàm nầy để tưởng niệm những phút êm đềm đã qua:

Năm 1919, Ba đưa con lên Sài Gòn vô trường lớn. Con bắt đầu nếm mùi cháo cá Chợ Cũ, hủ tíu Chợ Mới, xem hát thì Chùa Bà, Chợ Lớn, nhai thịt bò kho thằng Lù, có năm cắc leo chuồng gà ngồi coi hát Tây, và cảnh không còn gặp nữa là: bữa bữa hai cha con thượng cao lâu ăn cơm xá xíu.

Năm 1927, Ba lên thăm, con mua bánh Catinat, lòng mừng dâng Ba món lạ. Ba không dùng, hỏi con: "chữ Hiếu" sao có đắt tiền? Năm nay 1960, đầu con bạc mà túi vẫn nhẹ; muốn mua bánh, Ba không lên: xe giằn, đường xa, hai con đò Cái Vồn và Mỹ Thuận vẫn có tiếng không lịch sự đối với hành khách "bát thập lão ông" như Ba vậy! Những ký ức bấy lâu, con viết gởi về: "Vương Trạch Nhựt, cháu hãy đọc lớn cho Nội nghe".

Những dòng này thật cảm động.