Kết thúc Hội nghị thượng đỉnh COP21: Chiến thắng sự ích kỷ

• Các nước nói gì sau thành công COP21?
• Tuyên bố của Việt Nam trước kết quả Hội nghị COP21
• Hội nghị COP21: Nhiều bước tiến, nhưng vẫn còn rất nhiều việc phải làm
• An ninh tuyệt đối cho Hội nghị thượng đỉnh COP 21 tại Pháp

Bước đi "lịch sử"

Ngày 12-12, 195 quốc gia đã đồng ý thông qua một thỏa thuận chung chống biến đổi khí hậu trái đất sau gần hai tuần nhóm họp ở Paris, Pháp.

Người ta nói đây là một thỏa thuận lịch sử. Cũng đúng, bởi lẽ nếu nhìn suốt vào quá trình tìm kiếm giải pháp cứu trái đất trong gần 30 năm qua của loài người thì rõ ràng Thỏa thuận Paris có những bước tiến vượt bậc, "đi vào lịch sử". Đó là: 1) Lần đầu tiên tất cả các nước đều tham gia vào thỏa thuận, không giống như trước đây, ai muốn thì theo, không thích thì chả ai bắt. Như vậy, từ nay toàn thế giới cùng nhau hợp tác, chia sẻ trách nhiệm chung. Những nước giàu phải tài trợ 100 tỉ USD hàng năm cho các nước đang phát triển để đối phó với hệ quả của biến đổi khí hậu và chuyển đổi sử dụng năng lượng sạch. Ngân sách này sẽ được xem xét lại vào năm 2025. 2) Các nước hứa sẽ cố gắng nỗ lực cắt giảm lượng khí thải để nhiệt độ trái đất chỉ có thể nóng lên tối đa là 2oC từ đây cho đến năm 2100.

Chiến thắng bất ngờ này nhờ vào đòi hỏi kiên định của các nước nghèo ở châu Phi, châu Á, châu Mỹ Latinh và các quốc đảo Thái Bình Dương, rồi cuối cùng được Liên minh châu Âu và Mỹ tán đồng, đẩy tới kết quả chung cuộc. 3) Lần đầu tiên cuộc tranh đấu dài hơi của các tổ chức phi chính phủ, của phong trào xã hội công dân đã kích động giới chính trị phải có hành động, không thể viện lý do lợi ích kinh tế trước mắt để hy sinh tương lai của các thế hệ mai sau.

Nhìn lại chặng đường gần 30 năm trước thì mới thấy hết được ý nghĩa của 3 chiến thắng trên tại COP21. Sau khi giới khoa học cảnh báo nguy cơ trái đất ấm dần lên, năm 1988, Liên Hiệp Quốc (LHQ) thành lập một ủy ban quốc tế bao gồm các chuyên gia uy tín điều tra hiện tượng này. Hai năm sau, ủy ban báo cáo tình trạng khí thải nhà kính từ các hoạt động của con người như đốt nhiên liệu hóa thạch đang tăng nhanh, khiến bề mặt trái đất nóng lên, ảnh hưởng tiêu cực đến hệ thống khí hậu của hành tinh.

Năm 1992, LHQ tổ chức "Hội nghị thượng đỉnh trái đất" ở Rio de Janeiro (Brazil), lập Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu, mở đường cho việc đàm phán các hiệp ước quốc tế hạn chế khí thải nhà kính. Năm 1995, Hội nghị biến đổi khí hậu LHQ đầu tiên (COP1) được tổ chức tại Berlin (Đức). Tuy nhiên, ở thời điểm đó, các bằng chứng khoa học về sự thay đổi của khí hậu vẫn còn mới mẻ và ít ỏi, dù tình trạng khí thải nhà kính gia tăng trong bầu khí quyển là khá rõ ràng.

Các nhà khoa học quốc tế xác định việc đốt nhiên liệu hóa thạch như than, dầu và khí đốt là nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng này. Do đó, năm 1997 các nước nhóm họp ở Kyoto (Nhật Bản) để tìm giải pháp. Sau hai tuần đàm phán, hội nghị vẫn bế tắc. Nhiều nhà lãnh đạo lo ngại nền kinh tế đất nước họ sẽ sụp đổ nếu không có năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch.

Cuối cùng, sau những cuộc đàm phán đầy căng thẳng, Nghị định thư Kyoto ra đời, đặt khung thời gian 2008 - 2012 để các nước công nghiệp giảm lượng khí thải nhà kính khoảng 5,2% so với mức của thập niên 90, thế kỷ XX. Tuy nhiên, các nền kinh tế đang phát triển không phải thực hiện nghĩa vụ này. Phó Tổng thống Mỹ Al Gore khẳng định các nước đang phát triển có quyền phát triển kinh tế, giảm đói nghèo. Các nước phát triển có 10 năm để chuẩn bị cho nhiệm vụ giảm khí thải nhà kính. Nhưng Quốc hội Mỹ từ chối phê chuẩn Nghị định thư Kyoto. Và trong 10 năm đó, nền kinh tế Trung Quốc phát triển vũ bão, xả lượng khí thải nhà kính khổng lồ. Năm 2006, Trung Quốc chính thức vượt qua Mỹ để trở thành quốc gia xả khí thải lớn nhất thế giới.

Vì không có Trung Quốc và Mỹ tham gia, rất nhiều nước phát triển sau đó tuyên bố tách ra khỏi Nghị định thư Kyoto hoặc phớt lờ cam kết giảm khí thải nhà kính. Năm 2007, Ủy ban biến đổi khí hậu của LHQ công bố báo cáo cảnh báo các bằng chứng về hiện tượng biến đổi khí hậu là quá rõ ràng. Ủy ban dự báo thế giới sẽ phải hứng chịu vô số thiên tai và mực nước biển dâng.

Nghị định thư Kyoto tỏ ra hoàn toàn vô tác dụng bởi nó không tính đến yếu tố chính trị trong nước của các quốc gia. Năm 2009, các nước nhóm họp ở Copenhagen (Đan Mạch) với mục tiêu tìm kiếm một thỏa thuận mới thay thế Nghị định thư Kyoto. Nhưng đó là một thất bại thảm hại và đáng xấu hổ của cộng đồng quốc tế. Các nước giàu vẫn lo ngại nguy cơ kinh tế suy yếu. Các nước đang phát triển muốn tiếp tục xả khí thải để thúc đẩy nền kinh tế.

Thông điệp của phe đang phát triển, dẫn đầu là Trung Quốc và Ấn Độ, là các nước phát triển đã xả khí thải suốt 300 năm qua, giờ là lúc họ phải chi tiền cứu khí hậu trái đất. Ở Copenhagen, Trung Quốc là quốc gia "phá" các nỗ lực chống biến đổi khí hậu nhiệt tình nhất.

Sự sụp đổ của Hội nghị Copenhagen đã kích thích một tư duy mới. Các quan chức quốc tế hiểu ra rằng không thể ép các nền kinh tế lớn phải làm những việc họ không muốn làm. Một chiến lược mới được đưa ra. Đó là các chính phủ tự nguyện đề ra mục tiêu giảm khí thải theo tính toán phù hợp với nhu cầu của nước mình. Và không chỉ các nước phát triển, cả các nước đang phát triển cũng phải cắt giảm khí thải.

Một yếu tố nữa giúp đem lại sự thành công cho COP21 là các nền kinh tế đang phát triển lớn như Trung Quốc và Ấn Độ cuối cùng đã phải nếm trải hậu quả môi trường của chiến lược phát triển kinh tế mù quáng. Chính phủ Trung Quốc cam kết tăng thị phần năng lượng phi hóa thạch, hỗ trợ các nước nghèo 3 tỉ USD chống biến đổi khí hậu. Nhờ vậy, hội nghị Paris đã thành công.

Và sự khởi đầu mới

Nhưng đó cũng mới chỉ là một bước đi cần thiết của nhân loại trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, vẫn còn rất nhiều thử thách ở trước mắt. Cho dù nhấn mạnh đến sự thành công lịch sử của Hội nghị COP21, giới khoa học và các tổ chức bảo vệ môi trường tỏ ra dè dặt và đòi phải có những nỗ lực bổ sung. Theo nhóm chuyên gia LHQ GIEC, để duy trì nhiệt độ khí quyển tăng không quá 2°C từ nay cho đến cuối thế kỷ thì lượng khí thải CO2 từ nay đến năm 2030 không được quá 40 tỉ tấn.

Thế nhưng, các cam kết của các nước cộng lại không thể xuống dưới 55 tỉ tấn mà thôi. Do vậy theo Hiệp hội Môi trường Pháp Fondation Nicolas Hulot, nếu các nước ký kết hiệp định không xem xét lại mục tiêu cam kết tại Le Bourget vào 5 năm tới đây, thì mục tiêu sẽ không bao giờ đạt được.

LHQ xác định năm 2015 là năm nóng nhất trong lịch sử, và năm 2016 có thể sẽ còn nóng hơn. Cựu Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton nhấn mạnh 10 năm tới sẽ là thời kỳ trọng yếu của cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. "Nếu chúng ta không thúc đẩy đầu tư phát triển năng lượng sạch và giảm khí thải nhà kính trên phạm vi nền kinh tế toàn cầu thì sẽ không thể tránh được các hậu quả thảm họa" - bà Clinton cảnh báo.

Cao ủy khí hậu EU Miguel Arias Canete cho rằng ngay từ ngày mai, thế giới phải lập tức bắt tay thực hiện các biện pháp cụ thể để giảm khí thải nhà kính. Có nghĩa là thỏa thuận Paris chỉ mang ý nghĩa đánh dấu sự thay đổi trong chính sách kinh tế toàn cầu nhằm giảm khí thải. Đây cũng sẽ là tín hiệu gửi tới các thị trường tài chính và năng lượng quốc tế, mở đường cho sự chuyển đổi từ đầu tư vào than, dầu thô hay khí đốt sang năng lượng hạt nhân, điện gió và điện mặt trời.

Thỏa thuận Paris không phải là một hiệp ước có tính ràng buộc pháp lý đầy đủ, do đó sẽ đối mặt với nguy cơ không được Quốc hội Mỹ thông qua. Thỏa thuận này một phần bắt buộc về pháp lý và một phần tự nguyện. Tại quốc gia xả khí thải lớn thứ hai thế giới này, nhiều nghị sĩ Cộng hòa lo ngại thỏa thuận đe dọa sự thịnh vượng. Do đó, nhiều người dự báo các nỗ lực chống biến đổi khí hậu của Mỹ sẽ khựng lại nếu một chính trị gia Cộng hòa trở thành tổng thống thay thế ông Barack Obama.

Xét về mặt tác động, theo các chuyên gia, sau thỏa thuận Paris, có thể hình dung những ngành công nghiệp dựa trên than và dầu phải chuyển đổi mới có thể tồn tại được, ví dụ như những nhà máy nhiệt điện sẽ không có tương lai. Căn cứ theo thỏa thuận Paris sẽ khó có những dự án nhiệt điện mới hoặc những nhà máy nhiệt điện hiện nay không thể tăng quy mô và sẽ dần lụi tàn. Điều này tương tự với các dự án dầu mỏ. Đồng thời, những năng lượng sạch sẽ có tương lai rộng mở và điều bất ngờ là điện nguyên tử nay lại được nhắc tới vì nguồn năng lượng này không phát thải nhiều.

Thay cho lời kết, Ngoại trưởng Australia Julie Bishop cho biết thỏa thuận Paris không phải là phép màu, thế giới sẽ phải vượt qua sự ích kỷ quốc gia, nỗ lực nhiều hơn nữa để đạt được mục tiêu cắt giảm lượng khí thải như thỏa thuận đạt được. Một nửa thỏa thuận Paris dựa trên sự tự nguyện của các quốc gia, điều gì xảy ra nếu một nước không làm đúng cam kết?