Tổng thống Philippines thăm Trung Quốc: Bà con xa sao bằng láng giềng gần
Trọng tâm của chuyến đi này là vấn đề hợp tác kinh tế và giải quyết những tranh chấp ở Biển Đông. Cả thế giới đang chờ xem ông Duterte sẽ xử lý vấn đề bãi cạn Scarborough như thế nào để đổi lấy các khoản đầu tư kinh tế từ Trung Quốc.
Tân Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte thăm Bắc Kinh từ ngày 18 đến 21-10 và sẽ hội đàm với Chủ tịch và Thủ tướng Trung Quốc. Chương trình nghị sự của ông sẽ tập trung vào thương mại, đầu tư và hợp tác nghề cá với Trung Quốc, bao gồm cả việc tiếp cận bãi đá Scarborough. Các nguồn tin ngoại giao và doanh nhân tại Manila cho biết hơn 200 doanh nhân tháp tùng ông Duterte và nhiều thỏa thuận sẽ được ký kết, tạo cơ sở thúc đẩy quan hệ song phương.
| Tổng thống Philippines Duterte và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. |
Các chuyên gia dự đoán trong chuyến đi này, có thể có một thỏa thuận về việc tái mở tiếp cận bãi đá Scarborough. Nhưng đó có thể là thỏa thuận miệng, chứ không thành văn, để tránh việc chính thức thừa nhận phán quyết của Tòa án Quốc tế. Bắc Kinh đã giận dữ bác bỏ quyết định của Tòa án Quốc tế đưa ra hồi tháng 7-2016, trong vụ Philippines kiện, vì tòa phán quyết rằng các đòi hỏi của Trung Quốc ở vùng biển này là vô giá trị.
Trước đây, ông Duterte muốn Trung Quốc tuân thủ phán quyết của tòa và cho phép ngư dân tiếp cận bãi đá Scarborough, ngư trường truyền thống của ngư dân Trung Quốc, Philippines và Việt Nam. Nhưng ông không muốn nhấn mạnh tới việc thực hiện phán quyết của tòa và nói là muốn thương lượng dần dần.
Thái độ hòa hoãn này của Philippines đã khiến Trung Quốc “án binh bất động” tại Biển Đông từ vài tháng nay. Viện Nghiên cứu Úc ASPI ngày 10-10-2016, nhận định, Bắc Kinh đang phải tự kiềm chế để xem diễn biến ra sao. Nếu thực sự là tân Tổng thống Philippines xoay trục qua Trung Quốc thay vì Mỹ, Bắc Kinh sẽ có thể “bất chiến tự nhiên thành” tại Biển Đông, vừa có khả năng có được một thỏa thuận song phương với Philippines về Biển Đông, vừa phá được phần nào chính sách tái cân bằng của Mỹ qua vùng châu Á - Thái Bình Dương. Tóm lại cả Mỹ và Trung Quốc đều đang chờ tình hình mới mà phía Philippines đặt ra, cụ thể là chính sách đối ngoại rõ ràng của ông Duterte, để có bước đi tiếp.
Viện Nghiên cứu ASPI đưa ra hai lý do có thể khiến Philippines có thỏa thuận song phương với Trung Quốc nhân dịp ông Duterte thăm Bắc Kinh. Thứ nhất, tại Biển Đông, Manila quan tâm đến quyền đánh bắt cá và tiềm năng dầu khí tại khu vực tranh chấp hơn là quyền tự do lưu thông hàng hải quốc tế. Thứ hai, Philippines không muốn phải đối đầu quân sự với Trung Quốc, một nguy cơ đặc biệt lớn nếu Philippines bị Mỹ sử dụng như cơ sở quân sự.
Nếu đạt thỏa thuận về bãi cạn Scarborough, có nghĩa là Philippines từ bỏ chủ quyền trước đây của mình và chịu thua trước Trung Quốc. Từ năm 1965, Philippines thực thi chủ quyền của mình với bãi cạn này bằng cách xây một ngọn hải đăng bằng sắt tại đây. Đến tháng 6-2012, Trung Quốc đã chiếm thành công bãi cạn này từ tay Philippines. Đây là lý do khiến chính quyền Aquino đâm đơn kiện Trung Quốc lên Tòa án Quốc tế.
Lo ngại trước điều này, lên tiếng trong cuộc hội thảo ở Viện Nghiên cứu Asian Institute of Management tại thành phố Makati hôm 14-10, Thẩm phán Tối cao pháp viện Philippines, ông Antonio Carpio, nói rằng ông Duterte sẽ vi phạm Hiến pháp nếu có sự nhân nhượng với Bắc Kinh về cuộc tranh chấp hiện nay.
“Tôi không muốn điều đó xảy ra vì nếu tổng thống từ bỏ chủ quyền của chúng ta ở Scarborough thì ông sẽ bị giải nhiệm”, theo bản tin của tờ Philippines Star. Ông Carpio nói thêm rằng nếu Manila nhượng bộ thì vĩnh viễn quốc gia này sẽ không còn cơ hội lấy lại, ngay cả khi vấn đề được đưa ra trước Tòa án Quốc tế.
| Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte tới Brunei trước khi thăm Trung Quốc từ ngày 18 đến 21-10. |
Mối quan hệ hữu nghị giữa Philippines và Mỹ là một trong những trụ cột trong chiến lược tái cân bằng của Mỹ tại châu Á dưới thời Tổng thống Barack Obama. Thế nhưng liên minh này đang bị thử thách nghiêm trọng kể từ khi ông Duterte lên cầm quyền từ 3 tháng nay. Theo nhận định của nhà báo Nyshka Chandran trên website CNBC (ngày 4-10-2016) thì nếu Mỹ rút, Philippines có nguy cơ bị Trung Quốc xâm lấn.
Ernest Bower, Chủ tịch kiêm Giám đốc Điều hành văn phòng cố vấn rủi ro chính trị BowerGroupAsia (BGA), nhận xét: “Lật lại lịch sử sẽ thấy hậu quả tai hại tiềm tàng nếu Manila trục xuất lực lượng quân sự Mỹ. Sau khi Philippies đóng cửa các căn cứ của Mỹ ở vịnh Subic và Clart vào năm 1991, Trung Quốc bắt đầu xác quyết các yêu sách chủ quyền đối với bãi cạn Scarborough”.
Richard Bush, một thành viên cao cấp tại Viện Brookings, cảnh báo: “Rất có khả năng Bắc Kinh có tận dụng bối cảnh Mỹ vắng mặt tại khu vực để tăng cường hiện diện tại vùng Biển Đông đang có tranh chấp”.
Truyền thông Trung Quốc ngày 17-10 dẫn lời ông Duterte hết mực ca ngợi Bắc Kinh. “Chỉ có Trung Quốc mới giúp được chúng tôi”, Tân Hoa Xã, cơ quan thông tấn nhà nước Trung Quốc, trích thuật lời ông Duterte. Ông Duterte cũng nói với Đài Truyền hình Phoenix Television, có trụ sở đặt tại Hong Kong, rằng ông sẵn sàng có các cuộc tập trận chung với Nga và Trung Quốc.
“Ðúng như vậy. Tôi đã để cho phía Mỹ có đủ thời giờ chơi với lính Philippines. Cuộc tập trận vừa qua là lần cuối. Tôi không muốn lính chúng tôi bị làm nhục”, ông Duterte nói, nhắc tới một kịch bản trong cuộc tập trận ở Philippines vừa chấm dứt tuần qua.
Ông Duterte diễu cợt về điều mà ông gọi là sự suy thoái về kinh tế và ảnh hưởng của Mỹ trong khi ca ngợi Bắc Kinh vì đã không chỉ trích chính sách bài trừ tội phạm ma túy của ông cũng như cho Philippines vay các món tiền với lãi suất rất nhẹ. “Trung Quốc không bao giờ chỉ trích. Họ lặng lẽ giúp chúng tôi”, ông Duterte nói, theo Tân Hoa Xã.
Theo giới quan sát, nếu Philippines đạt được thỏa thuận song phương với Trung Quốc về bãi cạn Scarborough và trục xuất quân Mỹ khỏi Philippines như những đe dọa của ông Duterte thì coi như Trung Quốc sẽ làm chủ hoàn toàn Biển Đông.
Trước những lo lắng của phe đối lập và giới truyền thông trong nước cũng như quốc tế, ngay trước khi sang thăm Trung Quốc, ngày 16-10, Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte tuyên bố rằng ông sẽ nêu phán quyết gây tranh cãi về Biển Đông với các nhà lãnh đạo Trung Quốc, đồng thời cam kết sẽ không "đầu hàng" trong vấn đề chủ quyền.
Phát biểu họp báo tại thành phố Davao hôm Chủ nhật tuần trước, ông Duterte thừa nhận có một số quan ngại ở Philippines rằng những động thái chóng vánh của ông nhằm theo đuổi mối quan hệ gần gũi với Trung Quốc có nguy cơ ảnh hưởng tới chủ quyền biển của Manila trên Biển Đông.
Ông Duterte cũng thừa nhận rằng, ông có thể bị luận tội nếu nhượng bộ trong các tuyên bố chủ quyền lãnh thổ trong cuộc gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Tổng thống Philippines khẳng định điều đó sẽ không xảy ra.
Trước đó, phát ngôn viên tổng thống, Ernesto Abella, cho biết ông Duterte sẽ không ký kết bất kỳ thỏa thuận nào với Trung Quốc nếu có hại cho lợi ích Philippines tại Biển Đông.
Trước chuyến thăm này, ông Duterte thừa nhận sẽ không thể thắng Trung Quốc trong cuộc chiến giành lại bãi cạn Scarborough. Ông Duterte chỉ muốn các ngư dân Philippines được tiếp cận và không bị cản trở ở bãi cạn này. Không từ bỏ chủ quyền và đề cập đến phán quyết của tòa nhưng ông Duterte lại mang theo 200 doanh nhân và còn mong sẽ ký nhiều thỏa thuận “trong các lĩnh vực hợp tác khác nhau” với Trung Quốc!
Chưa rõ nền tảng chung là gì khi Trung Quốc từ chối thảo luận phán quyết của Tòa án Quốc tế trong khi ông Duterte tiếp tục cam kết với người Philippines rằng, ông sẽ không đi chệch nội dung của phán quyết ngày 12-7. Giới quan sát cho rằng những cuộc đàm phán giữa ông Duterte với giới lãnh đạo Trung Quốc tại Bắc Kinh trong vài ngày tới sẽ cho chúng ta câu trả lời.