ASEAN củng cố nội lực giữa thế cục biến động

Trước những biến động nhanh chóng của tình hình địa chính trị và kinh tế thế giới,  ASEAN đứng trước yêu cầu cấp thiết phải củng cố nội lực nhằm nâng cao vị thế quốc tế và khả năng thích ứng. Chỉ trong nửa năm, môi trường chiến lược tại Đông Nam Á đã thay đổi đáng kể.

Tháng 12/2024, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim - khi chuẩn bị đảm nhận vai trò Chủ tịch luân phiên ASEAN - từng bày tỏ kỳ vọng về một “thời kỳ phục hưng lần thứ 2” của khối. Tuy nhiên, tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN vào tháng 5/2025, thông điệp của ông đã mang sắc thái khác: ASEAN cần tăng cường “sức mạnh và sức bền” để vượt qua những thách thức ngày càng gia tăng.

Thông điệp này tiếp tục được ông nhấn mạnh tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN vào tháng 7, khi cảnh báo rằng một cuộc chuyển dịch lớn trong trật tự địa chính trị đang diễn ra, trong khi hệ thống thương mại toàn cầu ngày càng bị bóp nghẹt bởi các biện pháp đơn phương. Ông đặc biệt lưu ý việc Mỹ sử dụng các công cụ như thuế quan, kiểm soát xuất khẩu và rào cản đầu tư như những “vũ khí chiến lược” trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.

Trong khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đẩy mạnh chính sách đơn phương, ưu tiên lợi ích quốc gia, cách tiếp cận này dường như đi ngược với phương thức vận hành truyền thống của ASEAN - một tổ chức từ lâu đã đề cao chủ nghĩa đa phương, đối thoại và đồng thuận trong cả thương mại lẫn ngoại giao. Từ khi được thành lập, ASEAN luôn hướng đến việc xây dựng một trật tự khu vực ổn định, dựa trên nguyên tắc không liên kết và không phụ thuộc vào bất kỳ cường quốc nào. Kinh nghiệm từ thời Chiến tranh Lạnh đã khiến các quốc gia thành viên đặc biệt nhạy cảm với tư duy “chọn phe”, thay vào đó nỗ lực duy trì lập trường cân bằng và chủ động thúc đẩy hợp tác toàn diện, không phân biệt quốc gia lớn hay nhỏ; ưu tiên giữ vững trung lập chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc.

Dù một số quốc gia ASEAN có xu hướng thiên về Mỹ hay Trung Quốc trong những lĩnh vực cụ thể, khối này nhìn chung vẫn giữ vững được sự đồng thuận chiến lược: Không để bị lôi kéo vào cuộc cạnh tranh giữa 2 siêu cường. Dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, hợp tác quốc phòng và an ninh giữa Mỹ và ASEAN từng được coi là trụ cột giữ vững ổn định tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Mỹ cũng là nhà đầu tư lớn nhất tại ASEAN, chiếm hơn 22% tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong khu vực.

Tuy nhiên, về thương mại, Trung Quốc mới là đối tác lớn nhất của ASEAN, Mỹ chỉ đứng thứ 2. Theo số liệu năm 2023, giá trị xuất khẩu từ ASEAN sang cả 2 nước này tương đương nhau, nhưng nhập khẩu từ Trung Quốc lên tới 409,5 tỷ USD - gấp 3 lần so với từ Mỹ (126,1 tỷ USD). Năm 2024, thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ với ASEAN đã tăng lên 227,7 tỷ USD - tăng 11,6% so với năm 2023 - khiến khu vực này trở thành mục tiêu trong chính sách thương mại đối kháng của Washington.

Trước áp lực ngày càng lớn,  các nước ASEAN đã cho thấy sự linh hoạt trong việc cân bằng giữa các mối quan hệ chiến lược. Chẳng hạn, Thái Lan - dù là đồng minh theo hiệp ước với Mỹ - vẫn mua vũ khí từ Trung Quốc với giá trị cao hơn so với các thương vụ tương tự với Mỹ trong giai đoạn 2004-2023. Tương tự, Singapore vẫn là điểm trung chuyển chính của dòng vốn đầu tư Trung Quốc vào Đông Nam Á; tiếp tục duy trì các cuộc tập trận với Mỹ, đồng thời đảm bảo cân bằng lợi ích với Bắc Kinh. Những ví dụ này cho thấy ASEAN không chỉ cố gắng giữ thế trung lập, mà còn chủ động sử dụng linh hoạt các mối quan hệ để bảo vệ quyền tự chủ và lợi ích chiến lược trong một môi trường toàn cầu ngày càng khó lường.

Trước môi trường bất định và trật tự quốc tế đang rạn nứt, ASEAN được kêu gọi tăng cường nội lực để giữ vững vai trò trung tâm. Một số ưu tiên được đặt ra bao gồm thúc đẩy hội nhập nội khối, triển khai hiệu quả các hiệp định thương mại tự do hiện có, mở rộng quan hệ với các đối tác ngoài khu vực và đẩy mạnh đa dạng hóa thương mại - đầu tư.

Trong lộ trình tăng cường tự cường, việc ASEAN công bố Tầm nhìn cộng đồng ASEAN 2045 được xem là một bước đi chiến lược. Văn kiện này nhấn mạnh các trụ cột phát triển dài hạn như chuyển đổi xanh, kinh tế số và phát triển bền vững - những yếu tố then chốt giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của khối trong dài hạn. Ngay cả chủ đề năm ASEAN 2025 “Tính bao trùm và bền vững” do Malaysia chủ trì, cũng phản ánh nhu cầu cấp thiết phải củng cố sức mạnh nội tại.

Theo Thomas Daniel - chuyên gia thuộc Chương trình chính sách đối ngoại và an ninh của ISIS Malaysia - những khái niệm tưởng chừng đơn giản này thực chất đòi hỏi hành động cụ thể và quyết đoán. Ông nhận định: “Đó không chỉ là tầm nhìn, mà còn là lời cảnh tỉnh về những gì ASEAN cần làm để duy trì tăng trưởng ổn định và thực chất”.

Dù còn những bất cập, ASEAN vẫn được đánh giá là một tổ chức có tính thực tiễn cao - yếu tố đã giúp khối này vượt qua nhiều sóng gió trong quá khứ. Trong bối cảnh toàn cầu ngày càng bất ổn, chính sự linh hoạt, đồng thuận và chủ động thích ứng sẽ tiếp tục là nền tảng để ASEAN vững bước, giữ vững vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang định hình lại.