BRICS 16 hướng tới thế giới đa cực

Với hàng chục cuộc họp cấp cao và các cuộc đàm phán song phương được tóm tắt trong tuyên bố chung gồm 134 điểm, Hội nghị thượng đỉnh BRICS 16 có rất nhiều ý nghĩa. “Hội nghị thượng đỉnh BRICS tại Kazan chắc chắn là một trong những sự kiện chính trị và ngoại giao toàn cầu quan trọng nhất trong năm nay vì đây là lần đầu tiên các nhà lãnh đạo của gia đình BRICS mở rộng tụ họp lại với nhau”, giáo sư Alexis Habiyaremye, một nhà nghiên cứu cấp cao của DSI/NRF, Chủ tịch nghiên cứu Nam Phi về phát triển công nghiệp, Đại học Johannesburg, nói trên tờ Sputnik.

Giáo sư Habiyaremye cho rằng BRICS hiện đã trở thành động lực tăng trưởng toàn cầu và sức mạnh kinh tế của nó mạnh hơn bất kỳ nhóm bá quyền cũ nào. Người ta có thể nói rằng đây là sự ra mắt chính thức của trật tự thế giới đa phương, sự kết thúc của bá quyền Mỹ”.

Tuyên bố Kazan, được công bố hôm 23/10 có 134 điều khoản nhằm mục đích “tạo ra một trật tự thế giới công bằng và dân chủ hơn”, “tăng cường hợp tác vì sự ổn định và an ninh toàn cầu và khu vực”, “thúc đẩy hợp tác kinh tế và tài chính” và “tăng cường trao đổi giữa người với người vì sự phát triển kinh tế và xã hội”.

Các điều khoản cụ thể bao gồm sự đồng thuận giữa các thành viên khối về nhu cầu cải cách hệ thống Bretton Woods và Liên hợp quốc, mở rộng hơn nữa việc sử dụng tiền tệ quốc gia trong thương mại, cam kết tăng cường hợp tác trong lĩnh vực công nghệ cao và y học, thỏa thuận tiếp tục đàm phán về hệ thống lưu ký và thanh toán xuyên biên giới BRICS Clear đầy tham vọng, hỗ trợ cho nền tảng BRICS Grain Exchange do Nga đề xuất và một loạt các tuyên bố liên quan đến các trường hợp khẩn cấp quốc tế, từ các cuộc xung đột ở Ukraine và Trung Đông đến các cuộc khủng hoảng ở Nam Sudan, Haiti và Afghanistan.

“Những kết quả quan trọng nhất không chỉ là các sáng kiến nêu trong tuyên bố, mà trên hết là sự liên kết chiến lược của một nhóm đa dạng như vậy và sức mạnh mà nhóm này tỏa ra khi thu hút những ứng cử viên mới như Thổ Nhĩ Kỳ. Với vai trò chiến lược của Thổ Nhĩ Kỳ trong trật tự bá quyền cũ, sự hiện diện của nhà lãnh đạo của nước này tại hội nghị thượng đỉnh phản ánh thước đo tương lai của BRICS trong việc lãnh đạo các vấn đề toàn cầu”, Habiyaremye cho biết, ám chỉ đến việc Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan tham dự cuộc họp theo định dạng BRICS Outreach/Plus của khối hôm 24/10, cùng với các nhà lãnh đạo và quan chức cấp cao khác.

Không giống như “trật tự bá quyền cũ”, trật tự mới do BRICS đại diện nhấn mạnh đến “sự bác bỏ sự thống trị và chủ nghĩa đơn phương” và các sáng kiến “phản ánh sự phân bổ quyền lực và trách nhiệm cân bằng hơn”, nhà nghiên cứu cho biết.

“Các cấu trúc quốc tế phương Tây đã sử dụng các công cụ ẩn như ISDS (cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước) và bí mật công nghệ để duy trì chế độ khai thác thuộc địa và cướp bóc các quốc gia dễ bị tổn thương nhất. Giáo sư Habiyaremye cho biết các cấu trúc thể chế mới được đề xuất trong Tuyên bố Kazan “hy vọng sẽ góp phần xóa bỏ thỏa thuận cũ không công bằng này”, đồng thời trích dẫn Nền tảng công nghệ mới của Hội đồng doanh nghiệp BRICS về chia sẻ công nghệ và khám phá các công cụ giải quyết tranh chấp mới.

Bên cạnh những tiến bộ đạt được, vẫn còn những vấn đề cần được giải quyết để biến BRICS thành một thế lực toàn cầu về đa cực chính trị và kinh tế mà khối này đang phấn đấu đạt được. Theo giới quan sát, những tranh chấp xoay quanh các thành viên mới, một số nước phải đối mặt với những bất đồng song phương như Ai Cập và Ethiopia về an ninh nguồn nước. 

Về vấn đề phi đô la hóa, theo tiến sĩ Patrick Bond - giáo sư kinh tế chính trị tại Đại học Witwatersrand ở Johannesburg (Nam Phi), vẫn còn nhiều việc phải làm một cách nghiêm túc. “Tôi nghĩ rằng tình thế tiến thoái lưỡng nan cốt yếu là nhiều nước BRICS - Nam Phi, Ấn Độ, Brazil, có các lĩnh vực tài chính gắn chặt với đồng USD theo cách mà rõ ràng là Nga và Iran không còn như vậy nữa do các lệnh trừng phạt. Và, các thành viên mới bao gồm Saudi Arabia, UAE và Ai Cập, những nước cũng có mối quan hệ kinh tế chặt chẽ với Mỹ”.

Tiến sĩ Bond tin rằng phi USD hóa là rất quan trọng, nhấn mạnh rằng với tình hình hiện tại, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ “in tiền rồi tăng lãi suất và gây ra sự hỗn loạn trong cả hai trường hợp trên toàn thế giới. Tôi cho rằng phần lớn sự bất bình đẳng trên toàn cầu là do sự điều hành tài chính lỏng lẻo của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ. Vì vậy, chúng ta thực sự cần thấy điều gì đó khác biệt”.

Một câu hỏi khác liên quan đến sự đồng thuận của BRICS về cải cách các thể chế quốc tế do phương Tây lãnh đạo. Tiến sĩ Bond bày tỏ lo ngại rằng “tiếp tục dựa vào WTO, IMF, Ngân hàng Thế giới và Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu có nghĩa là chúng ta vẫn có mối liên hệ quá mức” với trật tự do phương Tây thống trị và suy ra nhu cầu về một cái gì đó cơ bản mới. Điều tương tự cũng xảy ra với Ngân hàng Phát triển Mới của BRICS, “vẫn đang cho vay bằng đồng USD” do khó khăn trong việc tìm kiếm sự đồng thuận đối với thỏa thuận dự trữ dự phòng như một giải pháp thay thế cho IMF.

Cuối cùng, điều khiến Hội nghị thượng đỉnh Kazan của khối BRICS và “nhu cầu đối thoại trở nên quan trọng” ngay bây giờ “là thời điểm cụ thể trong trật tự kinh tế, theo đó các nền kinh tế mới nổi sản xuất nhiều hơn các bá chủ trước đây nhưng phải đối mặt với các mối đe dọa xung đột liên tục vì phương Tây không muốn đầu hàng mà không chiến đấu”, giáo sư Habiyaremye nhấn mạnh.