Châu Âu đối mặt lạm phát vì cú sốc năng lượng

Theo ghi nhận, xung đột đã làm gián đoạn khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu vận chuyển qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới. Hệ quả là giá dầu Brent tăng mạnh từ khoảng 60 euro lên trên 100 euro/thùng chỉ trong vài ngày. Cùng lúc, giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu cũng leo thang khoảng 60% kể từ khi căng thẳng bùng phát.

Tác động nhanh chóng lan sang thị trường tiêu dùng. Giá xăng và dầu diesel tại nhiều quốc gia châu Âu đã vượt ngưỡng 2 euro/lít, trong khi hóa đơn điện và khí đốt của các hộ gia đình tăng mạnh. Trước áp lực chi phí sinh hoạt gia tăng, nhiều chính phủ buộc phải triển khai các biện pháp khẩn cấp nhằm kìm đà tăng giá.

Một số quốc gia đã lựa chọn cách can thiệp trực tiếp vào thị trường. Tại Áo, nơi giá nhiên liệu tăng khoảng 13%, chính phủ áp dụng cơ chế hạn chế việc điều chỉnh giá: các doanh nghiệp chỉ được phép tăng giá tối đa ba lần mỗi tuần, trong khi việc giảm giá được thực hiện linh hoạt. Hungary đi xa hơn khi áp dụng giá trần đối với xăng và dầu diesel, lần lượt ở mức khoảng 1,54 euro và 1,59 euro/lít, dù chỉ áp dụng cho phương tiện đăng ký trong nước nhằm tránh tình trạng “du lịch đổ xăng” từ các nước láng giềng. Trong khi đó, Ba Lan chưa đưa ra biện pháp cụ thể nhưng đã phát đi cảnh báo về khả năng can thiệp nếu giá năng lượng tiếp tục tăng mạnh, gây rủi ro cho ổn định thị trường và tâm lý nhà đầu tư.

Ở cấp độ khu vực, lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) đang cân nhắc các biện pháp khẩn cấp tạm thời để đối phó với biến động giá năng lượng. Tuy nhiên, các biện pháp này được nhấn mạnh phải có mục tiêu rõ ràng, mang tính ngắn hạn và không làm gián đoạn tiến trình chuyển đổi sang năng lượng sạch. Trước mắt, EU đã yêu cầu các quốc gia thành viên điều chỉnh mục tiêu dự trữ khí đốt xuống còn 80% công suất, thấp hơn 10 điểm phần trăm so với kế hoạch ban đầu, nhằm giảm áp lực nguồn cung.

Cú sốc năng lượng không chỉ dừng ở chi phí sinh hoạt mà đang lan rộng sang hoạt động sản xuất - kinh doanh. Theo khảo sát chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) của S&P Global, hoạt động kinh tế tại khu vực đồng euro đã giảm tốc rõ rệt trong tháng 3. PMI tổng hợp giảm xuống còn 50,5 điểm, từ mức 51,9 điểm của tháng trước và thấp hơn dự báo, tiến sát ngưỡng suy giảm.

Đáng chú ý, chi phí đầu vào tăng mạnh nhất trong hơn 3 năm do giá năng lượng leo thang, trong khi chuỗi cung ứng tiếp tục bị gián đoạn bởi căng thẳng địa chính trị. Thời gian giao hàng kéo dài đến mức nghiêm trọng nhất kể từ giữa năm 2022, phản ánh tình trạng cạnh tranh nguồn nguyên liệu ngày càng gay gắt.

Trong bức tranh chung của Châu Âu, Đức và Pháp - hai nền kinh tế lớn nhất khu vực đang có diễn biến trái chiều. Tại Đức, PMI tổng hợp đạt 51,9 điểm, cho thấy nền kinh tế vẫn duy trì được đà tăng trưởng, dù ở mức thấp nhất trong 3 tháng. Sản xuất là điểm sáng khi sản lượng tăng nhanh nhất trong hơn 4 năm.

Tuy nhiên, sự cải thiện này mang tính ngắn hạn. Nhiều doanh nghiệp Đức đẩy mạnh sản xuất và tích trữ hàng tồn kho do lo ngại gián đoạn nguồn cung trong tương lai, thay vì phản ánh nhu cầu thực sự tăng lên.

Ngược lại, kinh tế Pháp cho thấy tín hiệu đáng lo ngại hơn. PMI tổng hợp giảm xuống còn 48,3 điểm, quay trở lại vùng suy giảm và là mức thấp nhất trong 5 tháng. Cả lĩnh vực sản xuất và dịch vụ đều yếu đi, trong đó dịch vụ ghi nhận mức giảm mạnh nhất kể từ cuối năm 2025. Các doanh nghiệp Pháp cho biết nhu cầu suy yếu, bất ổn địa chính trị và tâm lý thận trọng trước các cuộc bầu cử địa phương đang làm giảm đơn hàng mới. Đáng chú ý, chi phí đầu vào tăng mạnh do giá nguyên liệu như dầu, kim loại và sản phẩm hóa dầu đồng loạt leo thang, nhưng doanh nghiệp không thể chuyển toàn bộ chi phí sang giá bán do sức cầu yếu.

Tình trạng này phản ánh rõ nét nguy cơ lạm phát và đình trệ - khi tăng trưởng kinh tế chậm lại trong khi lạm phát vẫn tăng cao. Theo ước tính của S&P Global, GDP của Châu Âu trong quý I/2026 có thể chỉ tăng khoảng 0,1%, gần như đi ngang. Trong khi đó, lạm phát dự kiến ở mức 3%, vượt xa mục tiêu 2% của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB).

Bối cảnh này đặt ECB vào thế khó. Nếu tăng lãi suất để kiểm soát lạm phát, nguy cơ làm suy yếu tăng trưởng sẽ gia tăng. Ngược lại, nếu nới lỏng chính sách để hỗ trợ kinh tế, lạm phát có thể vượt khỏi tầm kiểm soát. Đặc biệt, áp lực giá hiện nay chủ yếu đến từ cú sốc nguồn cung, khiến các công cụ tiền tệ truyền thống trở nên kém hiệu quả.

Chuyên gia Raphael Brun-Aguerre của JPMorgan nhấn mạnh cú sốc năng lượng “không chỉ gây tổn hại đến lợi nhuận doanh nghiệp mà còn phá vỡ nhu cầu và niềm tin tiêu dùng”. Trước tình hình “nguy cấp”, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen kêu gọi thúc đẩy đàm phán với Iran nhằm hạ nhiệt căng thẳng, giảm áp lực giá dầu khí và bảo vệ ổn định kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, dư địa tài khóa của nhiều quốc gia đã bị thu hẹp sau đại dịch, khiến khả năng tung ra các biện pháp hỗ trợ mới bị hạn chế, trong khi áp lực từ người dân gia tăng khi giá cả tăng cao và tăng trưởng chậm lại. Điều này đặt các nhà hoạch định chính sách vào thế “tiến thoái lưỡng nan”: nếu thắt chặt tiền tệ để kiểm soát lạm phát có thể làm suy yếu tăng trưởng, nhưng nếu không hành động, lạm phát có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát.

Trong bối cảnh đó, triển vọng kinh tế châu Âu sẽ phụ thuộc lớn vào diễn biến địa chính trị, đặc biệt là mức độ căng thẳng của xung đột Mỹ - Iran và tác động của nó tới thị trường năng lượng cũng như chuỗi cung ứng toàn cầu.