Congo - Cuộc chiến đang bị lãng quên

Vivian van de Perre, Phó trưởng Phái bộ LHQ tại DRC cho biết, "đã có 2.000 thi thể được thu thập từ các đường phố Goma trong những ngày gần đây và 900 thi thể vẫn còn trong nhà xác của các bệnh viện Goma".

Việc thu hồi các thi thể diễn ra sau khi liên minh phiến quân, Alliance Fleuve Congo (AFC) - bao gồm nhóm vũ trang M23 - tuyên bố ngừng bắn từ giữa tháng 2 "để ứng phó với cuộc khủng hoảng nhân đạo". Còn chính phủ DRC thì mô tả lệnh ngừng bắn là "thông tin sai lệch" và LHQ cho biết giao tranh ác liệt vẫn tiếp tục diễn ra ở tỉnh Nam Kivu.

DRC - một quốc gia có hơn 100 triệu người - đã trải qua nhiều thập kỷ bạo lực do căng thẳng sắc tộc và các cuộc chiến giành quyền tiếp cận đất đai và tài nguyên khoáng sản, gây ra một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo lớn nhất thế giới. Chính phủ DRC, Mỹ và các chuyên gia LHQ cáo buộc nước láng giềng Rwanda ủng hộ nhóm phiến quân M23, chủ yếu bao gồm người Tutsi đã tách khỏi quân đội Congo hơn một thập kỷ trước.

Chính phủ Rwanda phủ nhận cáo buộc này, nhưng thừa nhận rằng họ có quân đội và hệ thống tên lửa ở miền đông DRC để bảo vệ an ninh, theo hãng tin Associated Press. Tổng thống Rwanda Paul Kagame phát biểu trên CNN rằng ông không biết liệu lực lượng quân sự Rwanda có ở DRC hay không nhưng cho biết đất nước của ông sẽ làm những gì cần thiết để tự bảo vệ mình.

Được đào tạo bài bản và có vũ trang chuyên nghiệp, M23 là phong trào nổi dậy mới nhất do người Tutsi lãnh đạo nổi lên ở miền đông bất ổn của DRC. Chính phủ DRC cho biết họ là lực lượng ủy nhiệm của Rwanda, nhưng nhóm phiến quân này đã phủ nhận điều này.

Từ năm 2022, M23 - tổ chức tuyên bố bảo vệ lợi ích của các cộng đồng thiểu số bao gồm cả người Tutsi - đã tiến hành một cuộc nổi loạn mới chống lại chính phủ DRC, chiếm đóng một vùng đất rộng lớn ở Bắc Kivu, giáp ranh với Rwanda và Uganda. Khu vực này là nơi có các khoáng sản quý hiếm - bao gồm các mỏ coltan khổng lồ - rất quan trọng đối với việc sản xuất điện thoại và máy tính.

Bà Van de Perre cho biết trong khi LHQ hy vọng lệnh ngừng bắn sẽ được duy trì, thì "có vẻ như không phải vậy", với các cuộc giao tranh đang diễn ra dọc theo một con đường chính hướng đến thủ phủ Bukavu của Nam Kivu. Các nhóm phiến quân dường như tiếp tục giành được lãnh thổ ở khu vực phía đông giàu khoáng sản, chiếm một thị trấn cách Bukavu 100 km. Bà Van de Perre cho biết LHQ “rất quan ngại” khi mất sân bay Kavumu của Bukavu, nơi "rất quan trọng đối với mục đích sử dụng dân sự và nhân đạo đang diễn ra xung quanh Nam Kivu".

Liên minh phiến quân trước đây đã nhấn mạnh rằng họ "không có ý định chiếm Bukavu hoặc các khu vực khác", nơi nhiều người dân di tản từ Goma. Trong những tuần gần đây, quân nổi dậy đã thực hiện một loạt vụ chiếm giữ lãnh thổ ở phía đông đất nước và thủ lĩnh của nhóm này đã bày tỏ ý định chiếm thêm nhiều thành phố nữa, bao gồm cả thủ đô Kinshasa.

Người phát ngôn của AFC Victor Tesongo nói với CNN hôm 14/2 rằng phiến quân đang nỗ lực "lập chính quyền mới" tại Goma và tiến sâu hơn vào Nam Kivu và Kinshasa. Tuần trước, thủ lĩnh M23 Corneille Nangaa cũng nói với truyền thông Rwanda rằng mục tiêu của nhóm ông là "tiến đến Kinshasa". "Chúng tôi sẽ chiến đấu cho đến khi đến được Kinshasa. Chúng tôi đến Goma để ở lại; chúng tôi sẽ không rút lui. Chúng tôi sẽ tiến từ Goma đến Bukavu… lên đến Kinshasa", ông ta nói.

Tại Goma, bà Van de Perre cho biết nhóm phiến quân đang củng cố quyền kiểm soát thành phố và các vùng lãnh thổ của Bắc Kivu mà họ đã chiếm được. Chính phủ Congo chưa xác nhận việc phiến quân tiếp quản nhưng thừa nhận sự hiện diện của họ tại Goma. Tuần trước, một thống đốc quân sự mới đã được bổ nhiệm cho Bắc Kivu, nơi được quân đội Congo mô tả là "đang trong tình trạng bị bao vây".

Bintou Keita, đại diện đặc biệt của Tổng thư ký LHQ tại DRC, đã nói với Hội đồng Bảo an trong một cuộc họp báo vào tháng 9 rằng hoạt động buôn bán coltan từ các mỏ của Rubaya ước tính cung cấp hơn 15 phần trăm sản lượng tantalum toàn cầu và tạo ra doanh thu ước tính 300.000 USD mỗi tháng cho M23. M23 đã phủ nhận những tuyên bố này, khẳng định sự hiện diện của họ tại Rubaya "hoàn toàn vì mục đích nhân đạo".

Phần lớn cộng đồng quốc tế, bao gồm cả chính phủ DRC, đã cáo buộc nước láng giềng Rwanda ủng hộ M23 và hỗ trợ việc cướp bóc khoáng sản của DRC. Các chuyên gia của LHQ tin rằng ước tính có khoảng 3.000 đến 4.000 binh lính Rwanda đang giám sát và hỗ trợ các chiến binh M23 ở miền đông DRC, đông hơn lực lượng của nhóm phiến quân này tại DRC. Một báo cáo vào tháng 12/2024 của Nhóm chuyên gia LHQ về DRC tiết lộ rằng "ít nhất 150 tấn coltan đã được xuất khẩu lậu sang Rwanda và trộn lẫn với sản lượng của Rwanda".

Bộ trưởng Truyền thông DRC Patrick Muyaya đã nói với CNN rằng: "Xuất khẩu khoáng sản của Rwanda đã tăng vọt sau khi lực lượng của nước này kiểm soát các khu vực khai thác mỏ quan trọng ở DRC". Rwanda là một trong những nhà cung cấp coltan hàng đầu thế giới và đã vượt qua xuất khẩu khoáng sản của DRC trong những năm gần đây. Tổng thống Rwanda Paul Kagame đã nói với CNN rằng đất nước của ông lấy coltan từ các mỏ của mình. Tuy nhiên, trong một bài phát biểu công khai gây phẫn nộ vào năm ngoái, ông Kagame đã thừa nhận rằng Rwanda là điểm trung chuyển khoáng sản buôn lậu từ DRC, nhưng khẳng định đất nước của ông không ăn cắp khoáng sản từ nước láng giềng.

“Một số người đến từ Congo; cho dù họ buôn lậu hay đi qua các kênh phù hợp, họ đều mang khoáng sản đến. Hầu hết chúng đi qua Rwanda nhưng không dừng lại ở đây. Chúng đi đến Dubai, Brussels, Tel Aviv, và Nga. Chúng đi khắp mọi nơi”, ông Kagame nói, mà không cung cấp bằng chứng hoặc nêu rõ loại khoáng sản nào đang bị buôn lậu.

Năm 2022, Bộ Tài chính Mỹ cho biết hơn 90% vàng của DRC được "buôn lậu đến các quốc gia trong khu vực, bao gồm Uganda và Rwanda", nơi chúng được "tinh chế và xuất khẩu sang các thị trường quốc tế, đặc biệt là UAE", và đã trừng phạt một doanh nhân người Bỉ vì tạo điều kiện cho hoạt động buôn bán này.

Đối với các khoáng sản có giá trị khác của DRC bao gồm coltan và coban, quy mô khai thác vẫn chưa rõ ràng. Vào tháng 12/2024, DRC đã kiện các công ty con của Apple tại Bỉ và Pháp, cáo buộc công ty này khai thác khoáng sản trong vùng có xung đột. Apple đã phủ nhận cáo buộc này.

Hàng năm, các gã khổng lồ công nghệ như Apple và Microsoft đều công bố các báo cáo cho biết họ yêu cầu các nhà cung cấp của mình khai thác khoáng sản có trách nhiệm. Trong một hồ sơ trước đó gửi lên Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ vào năm 2023, Apple cho biết mặc dù vẫn tiếp tục khai thác 3TG (thiếc, vonfram, tantal và vàng) và các khoáng sản khác như coban và lithium từ DRC và các quốc gia khác, nhưng công ty "cam kết đáp ứng và vượt quá các tiêu chuẩn thẩm định được quốc tế chấp nhận đối với khoáng sản chính và vật liệu tái chế trong chuỗi cung ứng của chúng tôi". Apple cũng cho biết thêm rằng các nỗ lực thẩm định của mình "không tìm thấy cơ sở hợp lý nào để kết luận rằng bất kỳ nhà máy luyện kim hoặc tinh chế nào của 3TG được xác định là nằm trong chuỗi cung ứng của chúng tôi kể từ ngày 31/12/2023 đã trực tiếp hoặc gián tiếp tài trợ hoặc hưởng lợi cho các nhóm vũ trang ở DRC hoặc một quốc gia lân cận”.

Theo nhà phân tích Okenda, tài nguyên khoáng sản của DRC giống như một "lời nguyền", ông giải thích: "Những nguồn tài nguyên này gây ra chiến tranh, nổi loạn và gây ra các vấn đề sinh thái nghiêm trọng". Lệnh ngừng bắn nhân đạo do M23 công bố đã sụp đổ ngay sau khi được tuyên bố, khi quân nổi dậy nhanh chóng tiến vào Nyabibwe. Trong khi các nhà lãnh đạo khu vực và toàn cầu cân nhắc các giải pháp để chấm dứt cuộc khủng hoảng, các chuyên gia tin rằng chính phủ DRC cần phải thay đổi mạnh mẽ nếu muốn có hòa bình lâu dài.

Các nhà lãnh đạo của các khối khu vực Đông và Nam Phi đã họp tại một hội nghị thượng đỉnh chung chưa từng có vào hôm 15/2 để tìm giải pháp cho cuộc xung đột ở miền Đông Congo nhằm ngăn chặn một cuộc chiến tranh rộng lớn hơn trong khu vực. Các tổng thống, bao gồm cả ông Kagame của Rwanda, đã xếp hàng trên sân khấu khi bắt đầu các cuộc đàm phán tại Dar es Salaam. Tổng thống Felix Tshisekedi của DRC tham dự qua liên kết video.

Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên của cả khối Đông và Nam Phi cho thấy mối quan ngại sâu sắc của lục địa này về cuộc khủng hoảng và sự bế tắc giữa DRC và nước láng giềng Rwanda, nước phủ nhận cáo buộc rằng họ đang tiếp tay cho cuộc xung đột bằng chính quân đội và vũ khí của mình.

Cho đến nay, hai nhóm này đã chia rẽ sâu sắc về cuộc xung đột, với khối phía đông gần với lời kêu gọi đối thoại của Rwanda hơn và các nước phía nam ủng hộ DRC và tức giận về cái chết của những người gìn giữ hòa bình, các chuyên gia và nhà ngoại giao cho biết. Các nhà lãnh đạo đang tìm kiếm một bước đột phá sau khi hai tiến trình hòa bình ở Luanda và Nairobi bị đình trệ do căng thẳng leo thang.

Các Bộ trưởng Ngoại giao của các khối đã khuyến nghị hội nghị thượng đỉnh xem xét kêu gọi chấm dứt thù địch, ngừng bắn vô điều kiện và mở lại sân bay Goma cùng các tuyến đường chính khác để cung cấp viện trợ nhân đạo cấp thiết. Trong tháng qua, những bước tiến nhanh như chớp của M23 đã mở rộng quyền kiểm soát của nhóm này đối với các mỏ coltan, vàng và quặng thiếc béo bở của tỉnh Bắc Kivu, khiến hàng nghìn người phải di tản trong một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất thế giới. Các nhóm cứu trợ đã giúp giải tỏa tình trạng quá tải của các bệnh viện khi các nhân viên y tế chạy đua với thời gian để chôn cất thi thể của ít nhất 2.000 người thiệt mạng trong trận chiến giành Goma, trong bối cảnh lo ngại về sự lây lan của dịch bệnh.

Trước hội nghị thượng đỉnh, Mỹ đã cảnh báo về các lệnh trừng phạt có thể có đối với các quan chức Rwanda và DRC, làm tăng thêm rủi ro trong việc tìm ra giải pháp cho một cuộc xung đột bắt nguồn từ hậu quả lâu dài của cuộc diệt chủng Rwanda năm 1994 và cuộc đấu tranh giành quyền kiểm soát tài nguyên khoáng sản của Congo.