COP30: Tìm sự đồng thuận

Đóng góp do quốc gia tự quyết định

COP năm nay diễn ra vào thời điểm then chốt trong chu kỳ của Thỏa thuận Paris 2015, văn kiện cụ thể hóa cách thức thực thi UNFCCC bằng cách yêu cầu mỗi nước phải xây dựng kế hoạch quốc gia về phát thải nhà kính. Các kế hoạch này, gọi là Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), phải được sửa đổi 5 năm một lần.

2 chu kỳ NDC - lần đầu tại Paris, lần thứ hai được tổng hợp năm 2021 tại Hội nghị COP26 ở Glasgow (bị trì hoãn từ năm 2020 do đại dịch COVID-19) - hiện đã trôi qua. Ở chu kỳ đầu, các quốc gia đưa ra mục tiêu, phần lớn gắn với năm 2025, theo đó nhiệt độ sẽ tăng hơn 3 độ C so với mức tiền công nghiệp, vượt xa mục tiêu nghiêm ngặt 1,5 độ C trong Thỏa thuận Paris.

Đến COP26, các quốc gia đã tiến bộ đôi - NDC của họ được dự kiến sẽ khiến nhiệt độ tăng khoảng 2,8 độ C. Nhờ cơ chế “tăng dần” trong Thỏa thuận Paris cho phép các nước thắt chặt NDC, các quốc gia được khuyến khích quay lại các COP sau với kế hoạch nghiêm ngặt hơn. Tuy nhiên, chỉ một số ít quốc gia từng làm vậy ngoài chu kỳ 5 năm. Tập hợp các NDC lần này lẽ ra phải đáp ứng mục tiêu 1,5 độ C, vì các nhà khoa học liên tục cảnh báo rằng phát thải cần giảm mạnh trong thập niên để giữ mức tăng trong giới hạn quan trọng này.

Đến đầu COP30, hầu hết các nước lớn đã nộp NDC. Nhưng, bức tranh vẫn không mấy sáng sủa. Theo Liên hợp quốc, các kế hoạch được đánh giá sẽ cắt giảm phát thải khí nhà kính khoảng 10% vào năm 2035 - còn xa mới đạt mức cắt giảm 60% cần thiết vào thời điểm đó để có cơ hội duy trì dưới ngưỡng 1,5 độ C trên thực tế. Các NDC được đệ trình sẽ khiến nhiệt độ tăng khoảng 2,5 độ C nếu tất cả mục tiêu được thực hiện, hoặc 2,8 độ C nếu chỉ tính các mục tiêu có biện pháp chính sách rõ ràng.

Nhiệm vụ của Brazil, với vai trò Chủ tịch COP, là vạch ra lộ trình rõ ràng từ COP30 đến các mức cắt giảm phát thải cần thiết cho mục tiêu 1,5 độ C, cho thấy rằng các NDC chưa đủ tiêu chuẩn này có thể được củng cố ra sao bằng hành động thực tế thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng năng lượng sạch.

Liệu thế giới có thể giữ mức tăng nhiệt không vượt ngưỡng 1,5 độ C hay không? Điều này ngày càng khó thực hiện, khi mức tăng trung bình toàn cầu đã vượt ngưỡng này trong 2 năm liên tiếp. Thế giới có thể vượt ngưỡng 1,5 độ C sau đó hạ nhiệt độ, nhưng điều này sẽ khó khăn và có thể cần tới các công nghệ chưa được kiểm chứng về thu giữ, lưu giữ và loại bỏ carbon nhằm hút carbon từ khí quyển. Cách tốt nhất là giảm thiểu mức tăng nhiệt độ, rút ngắn giai đoạn vượt ngưỡng nhất có thể. Điều đó có nghĩa cắt giảm carbon nhanh nhất có thể ngay từ lúc này.

Vấn đề tài chính

COP29 năm 2024 tại Baku, Azerbaijan, là COP về chủ đề tài chính, nơi các quốc gia lần đầu tiên tranh luận về mức hỗ trợ mà các nước giàu dành cho nước nghèo. Các bên không tranh cãi về mục tiêu trước đó là 100 tỷ USD/năm từ năm 2020, vốn được thông qua tại COP15 ở Copenhagen năm 2009.

Sau 2 tuần thảo luận gay gắt, COP29 đi đến một kết luận đã được dự đoán từ lâu: Mục tiêu tổng thể 1.300 tỷ USD/năm dành cho các nước đang phát triển vào năm 2035, từ nhiều nguồn công và tư, trong đó các nước phát triển cam kết cung cấp trực tiếp 300 tỷ USD.

Sự chia rẽ, xung đột và tranh cãi không đáng có tại COP29 để lại dư vị cay đắng cho nhiều người. Brazil đã cố gắng hàn gắn và xua tan bầu không khí đó. Một phần trong nỗ lực của họ là chuẩn bị Lộ trình Baku đến Belém hướng tới nguồn tài trợ 1.300 tỷ, theo báo cáo chung của chủ tịch COP29 và COP30 công bố vài ngày trước khi COP30 bắt đầu. Báo cáo bao gồm hơn 50 khuyến nghị, dù không ràng buộc với COP30 nhưng sẽ là cơ sở để các bên thảo luận. Những khuyến nghị này bao gồm huy động nguồn tiền từ các nhà sản xuất dầu khí và hoạt động phát thải nhiều carbon khác, như thuế vận tải và phí đối với các hành khách bay thường xuyên.

Cắt giảm nhiên liệu hóa thạch

Tại COP28 ở Dubai năm 2023, các quốc gia lần đầu tiên nhất trí “chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch”. Không đặt ra khung thời gian cho việc loại bỏ dần và cũng không cung cấp thêm chi tiết, nhưng nghị quyết đã đánh dấu lần đầu tiên kết quả thảo luận tại COP đề cập đến nguyên nhân trung tâm của khủng hoảng khí hậu. Ngay khi tiếng búa gõ xuống, các quốc gia dầu mỏ phản đối thỏa thuận đã tìm cách loại bỏ nghị quyết này. Họ cho rằng nghị quyết không mang tính ràng buộc mà chỉ là một trong nhiều lựa chọn và không nhất thiết áp dụng cho mọi nhiên liệu hóa thạch.

Năm 2024, những người ủng hộ “chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch” tìm cách củng cố cho động thái này bằng một nghị quyết khác tại COP29 nhưng thất bại, một phần vì cách xử lý vấn đề của Chủ tịch COP là Azerbaijan. Năm 2025, họ muốn đưa nghị quyết này trở lại, nhưng chủ tịch Brazil tỏ ra thận trọng. Hàng chục quốc gia đã lên tiếng phản đối ở một số diễn đàn và vấn đề này đã trở thành “củ khoai nóng” bị đùn đẩy.

Một số nước đang phát triển có mỏ dầu khí lo ngại về nguy cơ bị cản trở khai thác và muốn từ bỏ; những nước ủng hộ nghị quyết thì tỏ ra thận trọng, cho rằng vấn đề đã được giải quyết tại COP28 và việc đưa ra thảo luận lại sẽ là nguy hiểm. Mặt khác, nhiều người ủng hộ cũng lo ngại rằng nếu nghị quyết không được xúc tiến bằng một kế hoạch thực hiện, thì việc “chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch” sẽ chỉ là lời hứa mơ hồ, ít giá trị.

Brazil phải tìm cách vượt qua những khó khăn này. Giải pháp có thể là thiết lập diễn đàn để các quốc gia tự do bày tỏ quan ngại mà không phải chịu sức ép và việc lập kế hoạch chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch sẽ phải mất vài năm, qua nhiều đời Chủ tịch COP, chứ không phải là các bên loay hoay tìm kiếm câu trả lời trong 2 tuần.

Quỹ cứu hộ rừng

Rừng mưa Amazon hiện diện khắp nơi ở Belém, nhất là trong điều kiện mưa nhiều ở thành phố này. Brazil mời giới lãnh đạo thế giới đến đây là có lý do: Dự án hàng đầu của Tổng thống Lula cho COP30 là Quỹ rừng nhiệt đới vĩnh viễn - một quỹ dựa trên nguồn tiền ban đầu từ chính phủ các nước phát triển để huy động tiền từ khu vực tư nhân và thị trường tài chính, nhằm chi tiêu cho các dự án giúp chính phủ và cộng đồng địa phương bảo tồn rừng hiện có, thay vì khai thác rừng để thu lợi trong ngắn hạn.

Ông Lula hy vọng có thể huy động 25 tỷ USD ban đầu, từ đó gây quỹ với quy mô 125 tỷ USD. Tuy nhiên, dự án này đã gặp vấn đề. Đức nhiều khả năng sẽ cung cấp 1 tỷ euro và Na Uy cũng có thể ủng hộ ở mức tương tự. Nhưng, ở Mỹ sẽ không đóng góp dưới thời ông Donald Trump, còn Anh đã khiến nước chủ nhà thất vọng khi từ chối chi tiền cho giai đoạn này, dù từng là bên chủ chốt trong giai đoạn thiết kế quỹ.

Việc trả tiền cho các quốc gia và cộng đồng có rừng nhiệt đới để duy trì chúng có lẽ là cách tốt nhất hiện nay để bảo tồn rừng. Ý tưởng này từng được ủng hộ cách đây 2 thập kỷ trong bản đánh giá Stern và có lịch sử lâu đời. Các lựa chọn thay thế, như trao tín chỉ carbon cho các nước có rừng để bán trên thị trường carbon đều không suôn sẻ.

Nếu không có các khoản thanh toán này, nhu cầu kiếm tiền và duy trì sinh kế từ khai thác rừng - qua khai thác gỗ, chăn nuôi hoặc chuyển sang trồng đậu này hay cọ dầu - có thể là quá lớn. Các quốc gia cũng cần tiền để chống lại các thế lực bất hợp pháp tìm cách phá rừng. Ông Lula đã thành công trong việc kiểm soát nạn phá rừng tràn lan dưới thời người tiền nhiệm Jair Bolsonaro. Nhưng, nếu không có hỗ trợ quốc tế, ông Lula có thể ngày càng gặp khó khăn trong nước.

Cộng đồng bản địa

Tổng thống Lula cam kết rằng việc tổ chức COP ở Amazon là cơ hội để người dân bản địa lên tiếng trước toàn cầu, đưa tiếng nói và mối quan tâm của họ lên hàng đầu, đồng thời tôn vinh thành tựu của họ. Mọi kỳ họp COP đều có số ít người bản địa tham dự, thường rất nổi bật trong trang phục truyền thống rực rỡ, nhưng hiếm khi đạt được kết quả thực chất cho họ, ngoài những lời lẽ ấm áp.

Sự khác biệt tại COP30 là sáng kiến mới từ Brazil, được gọi là đánh giá đạo đức toàn cầu, được lấy cảm hứng từ một thành phần của Thỏa thuận Paris nhằm đánh giá định kỳ tiến độ hướng tới mục tiêu 1,5 độ C bằng cách xem xét NDC và các chính sách được thực hiện nhằm đạt mục tiêu tiến độ. Đánh giá đạo đức toàn cầu sẽ tập trung vào khía cạnh “đạo đức, luân lý và văn hóa” của cuộc khủng hoảng khí hậu, bao gồm cách nó tác động rất lớn đến người nghèo, nhóm người dễ bị tổn thương và thiệt thòi, tới phụ nữ, trẻ em và người bản địa. Bộ trưởng Môi trường Brazil Marina Silva sẽ chịu trách nhiệm đảm bảo hoạt động này mang lại lợi ích cho những người cần nhất.

Metan và nhiên liệu sinh học

Cắt giảm carbon là khó, nhưng cắt giảm metan - một loại khí nhà kính mạnh - mang lại hiệu quả lớn hơn. Khoảng 1/3 nhiệt lượng gây nóng lên toàn cầu gần đây có thể do nồng độ metan tăng cao và mỗi phân tử có thể làm nóng gấp 80 lần CO₂. Điều đó đồng nghĩa với việc cắt giảm metan có thể là “phanh khẩn cấp” mà hành tinh chúng ta đang rất cần.

Có những cách tương đối dễ để thực hiện điều này - chẳng hạn như dừng xả  hoặc đốt metan từ các cơ sở sản xuất dầu khí, ngăn chặn rò rỉ từ giếng dầu khí và mỏ than, thu giữ và sử dụng metal từ các bãi rác. Tuy nhiên, có ít quốc gia thực thi các quy định này, khiến cơ hội bị bỏ lỡ. Brazil không mấy nhiệt tình với hành động về metan - vì nước này có ngành nông nghiệp khổng lồ và gia súc cũng là một trong những nguồn phát thải lớn khí metan - nhưng việc giải quyết vấn đề này sẽ là sự hỗ trợ to lớn trong thời điểm quan trọng này của khủng hoảng khí hậu.

Brazil nhiệt tình với nhiên liệu sinh học - từ nguồn không phải hóa thạch - và điều này vẫn còn gây tranh cãi. Nhiên liệu sinh học Brazil thường được sản xuất một cách hiệu quả, nhưng điều này không phải lúc nào cũng đúng ở các nơi khác trên thế giới. Ngoài ra, việc sản xuất nhiên liệu sinh học có thể lấn chiếm tự nhiên, cạnh tranh đất sản xuất lương thực, cần lượng lớn phân bón hóa học và nước, và trong nhiều trường hợp không thực sự cắt giảm lượng CO₂ đáng kể so với nhiên liệu hóa thạch. Nhiều nhà vận động lo ngại rằng kế hoạch của nước chủ nhà sẽ tăng gấp 4 lần nhiên liệu bền vững - chủ yếu là nhiên liệu sinh học, nhưng cũng gồm nhiên liệu tổng hợp và hydro - có thể gây hậu quả xấu ngoài ý muốn.