Khi New START hết hiệu lực

Lo ngại thế giới trở nên nguy hiểm, Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres đã kêu gọi Mỹ và Nga nhanh chóng ký kết một thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân mới, khi hiệp ước hiện hành hết hạn trong bối cảnh ông gọi đó là “thời điểm nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế”.

New START - hiệp ước hạt nhân cuối cùng giữa hai cường quốc đã kết thúc vào hôm 5/2, chính thức giải phóng cả Moscow và Washington khỏi một loạt hạn chế đối với kho vũ khí hạt nhân của họ và làm dấy lên lo ngại về một cuộc chạy đua vũ trang toàn cầu.

“Lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, chúng ta phải đối mặt với một thế giới không có bất kỳ giới hạn ràng buộc nào đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược của hai quốc gia sở hữu phần lớn kho vũ khí hạt nhân toàn cầu”, ông Guterres nói trong một tuyên bố hôm 4/2.

Ông cho biết New START và các hiệp ước kiểm soát vũ khí khác đã “cải thiện đáng kể an ninh của tất cả các dân tộc”. “Sự tan rã của những thành tựu đạt được trong nhiều thập kỷ này không thể đến vào thời điểm tồi tệ hơn - nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân đang ở mức cao nhất trong nhiều thập kỷ”, ông nói, sau khi Nga đề xuất sử dụng vũ khí hạt nhân chiến thuật ngay từ đầu cuộc chiến ở Ukraine.

Ông Guterres kêu gọi Washington và Moscow “quay trở lại bàn đàm phán ngay lập tức và nhất trí về một khuôn khổ thay thế”. Cột mốc này là hồi chuông báo tử cho hơn năm thập kỷ kiểm soát vũ khí trong bối cảnh bất ổn toàn cầu đang gia tăng. Và, nó có thể đe dọa Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân năm 1970 (NPT) - sẽ được xem xét lại trong năm nay - theo đó các quốc gia không có vũ khí hạt nhân cam kết không sở hữu chúng, miễn là các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân nỗ lực thiện chí để giải trừ vũ khí.

Cựu Tổng thống Nga Dmitry Medvedev nói rằng việc hiệp ước hết hạn sẽ “làm mọi người lo ngại”. Trong một cuộc phỏng vấn với hãng tin Reuters, ông Medvedev cho biết việc để Hiệp ước New START hết hiệu lực sẽ đẩy nhanh “Đồng hồ Ngày tận thế”, ý ám chỉ sự tự hủy diệt của nhân loại. “Tôi không muốn nói rằng điều này ngay lập tức có nghĩa là một thảm họa và một cuộc chiến tranh hạt nhân sẽ bắt đầu”, ông Medvedev nói, “nhưng nó vẫn nên khiến mọi người cảnh giác”.

Còn cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama viết trên mạng xã hội rằng việc Hiệp ước New START hết hạn “có thể châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang khác khiến thế giới trở nên kém an toàn hơn”.

Hiệp ước New START được ký kết năm 2010 tại Prague bởi các Tổng thống khi đó là Barack Obama của Mỹ và Dmitry Medvedev của Nga. Hiệp ước giới hạn kho vũ khí hạt nhân của mỗi bên ở mức 1.550 đầu đạn chiến lược được triển khai, giảm gần 30% so với giới hạn trước đó được thiết lập vào năm 2002. Đồng thời và hệ thống triển khai vũ khí hạt nhân cũng giới hạn ở mức 800. Kho dự trữ tên lửa đạn đạo liên lục địa và tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm chưa được triển khai không bị giới hạn, nhưng mỗi bên được phép kiểm tra chúng. Việc hết hạn hiệp ước này khiến Mỹ và Nga, hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới, không còn thỏa thuận chung cụ thể nào về việc kho vũ khí hạt nhân của họ có thể tăng trưởng đến mức nào và số lượng vũ khí hạt nhân có thể được triển khai là bao nhiêu.

Ông Joe Biden đã đồng ý với Nga gia hạn Hiệp ước New START thêm 5 năm sau khi ông đánh bại ông Trump trong cuộc bầu cử năm 2020, nhưng căng thẳng giữa hai nước sau đó đã leo thang do cuộc chiến Ukraine.

Ông Trump thường xuyên chỉ trích các giới hạn quốc tế đối với Mỹ và kêu gọi nối lại thử nghiệm hạt nhân sau một thời gian dài tạm ngừng, mặc dù ông chưa thực hiện điều đó.

Năm 2023, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đình chỉ sự tham gia của Nga vào Hiệp ước New START, nhưng không rút lui khỏi hiệp ước. Tổng thống Putin cho rằng quyết định của mình là do sự hỗ trợ quân sự của phương Tây dành cho Ukraine.

Tháng 9/2025, Tổng thống Putin đề nghị tự nguyện tiếp tục tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận nếu Mỹ cũng làm như vậy. Các chuyên gia cho rằng đề nghị này là một “mục tiêu dễ đạt được” về mặt ngoại giao - một điều có lợi cho cả hai bên và dễ dàng đạt được thỏa thuận.

Tổng thống Donald Trump cho biết việc gia hạn New START “nghe có vẻ là một ý tưởng hay”, nhưng ám chỉ rằng ông muốn đưa Trung Quốc vào một thỏa thuận mới. Tương tự, Tổng thống Putin kêu gọi Pháp và Anh cũng nên tham gia vào một hiệp ước tiếp theo. Rốt cuộc, ông Trump đã không tiếp tục theo đuổi đề xuất của Tổng thống Putin về việc gia hạn hiệp ước thêm 1 năm. Không có cuộc đàm phán nào diễn ra sau đó.

Bộ Ngoại giao Nga hôm 4/2 cho rằng, cả hai nước Nga và Mỹ “không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ nghĩa vụ hoặc tuyên bố đối xứng nào trong khuôn khổ hiệp ước”. “Liên bang Nga dự định hành động một cách có trách nhiệm và thận trọng”, bộ này nói thêm, nhưng cảnh báo rằng họ sẵn sàng thực hiện các biện pháp đối phó “quyết đoán” nếu an ninh quốc gia bị đe dọa.

Các chuyên gia cho rằng việc đặt cược vào một thỏa thuận như vậy - vốn sẽ gặp phải nhiều trở ngại - là không khôn ngoan và có thể làm tăng nguy cơ chạy đua vũ trang hạt nhân. “Chúng ta đang ở một bước ngoặt lịch sử và theo quan điểm của tôi, việc hai quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới không đáp ứng được một số nghĩa vụ cơ bản của mình là một thất bại lớn”, Daryl Kimball, Giám đốc điều hành của Hiệp hội Kiểm soát vũ khí, phát biểu trên tờ The Moscow Times của Nga.