Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa…

"Nút thắt” Hormuz và kinh tế toàn cầu

Căng thẳng giữa Iran và Israel đang leo thang nghiêm trọng với những đòn tấn công qua lại liên tiếp, làm dấy lên mối lo ngại toàn cầu về khả năng Tehran sử dụng "con át chủ bài" mang tên eo biển Hormuz - một trong những tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới. Và nếu điều đó xảy ra, kinh tế thế giới sẽ bị tác động ra sao?

Hãng tin IRINN của Iran dẫn lời nghị sĩ bảo thủ Esmail Kosari cho biết Iran đang xem xét đóng cửa eo biển Hormuz trong bối cảnh xung đột với Israel ngày càng căng thẳng.

Eo biển Hormuz là tuyến đường biển duy nhất dẫn vào Vịnh Ba Tư, nằm giữa Iran và Oman cùng Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Đây là cửa ngõ nối liền vịnh Ba Tư với vịnh Oman và Biển Ả Rập thuộc Ấn Độ Dương.

Theo Cơ quan Thông tin năng lượng Mỹ (EIA), khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu được vận chuyển qua eo biển này. EIA gọi Hormuz là “điểm nghẽn quan trọng nhất thế giới về vận chuyển dầu mỏ”. Ở điểm hẹp nhất, eo biển rộng khoảng 33 km, trong khi các tuyến hàng hải trong eo biển còn hẹp hơn, rất dễ trở thành mục tiêu tấn công hoặc bị đe dọa phong tỏa.

Eo biển Hormuz là tuyến đường thiết yếu đối với thương mại dầu mỏ toàn cầu. Theo dữ liệu do Bloomberg tổng hợp, trong năm 2024, các tàu chở dầu đã vận chuyển gần 16,5 triệu thùng dầu thô và khí ngưng tụ tự nhiên (condensate) mỗi ngày từ Saudi Arabia, Iraq, Kuwait, UAE và Iran qua eo biển này.

Tuyến đường này cũng cực kỳ quan trọng đối với khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), với hơn 1/5 nguồn cung toàn cầu, chủ yếu từ Qatar, đi qua eo biển.

Không chỉ có dầu mỏ và LNG, eo biển Hormuz còn là tuyến đường chính cho nhiều loại hàng hóa khác như nguyên liệu thô, linh kiện điện tử và hàng tiêu dùng đi vào châu Âu. Việc phong tỏa tuyến đường này sẽ gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Phí bảo hiểm vận chuyển chắc chắn sẽ tăng vọt, kéo theo chi phí nhập khẩu, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp và người tiêu dùng, đặc biệt là ở châu Âu - nơi phụ thuộc nhiều vào các tuyến hàng hải Trung Đông. Điều này sẽ làm suy yếu khả năng cạnh tranh kinh tế của "Lục địa già", trong bối cảnh nền kinh tế khu vực này đang vật lộn với nhiều khó khăn hậu đại dịch và xung đột Ukraine.

Theo giới chuyên gia, động thái phong tỏa eo biển Hormuz, nếu xảy ra, sẽ đẩy giá dầu thế giới tăng vọt và làm tăng nguy cơ xung đột lan rộng. Ngay cả những quốc gia không nhập khẩu dầu từ khu vực này cũng sẽ chịu tác động nếu eo biển bị đóng cửa, bởi nguồn cung giảm mạnh sẽ đẩy giá dầu toàn cầu tăng cao.

Theo đài Sputnik (Nga), tiến sĩ Tilak Doshi, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu dầu mỏ và năng lượng King Abdullah, cảnh báo nếu Iran thực sự phong tỏa eo biển Hormuz, giá dầu có thể tăng vọt lên 130 USD/thùng, thậm chí chạm mốc 300 USD/thùng trong kịch bản xấu nhất.

“Những mức giá cao như vậy chắc chắn sẽ không được chính quyền Mỹ ủng hộ, và Washington nhiều khả năng sẽ nỗ lực tìm kiếm giải pháp nhằm sớm chấm dứt chiến sự”, ông Doshi nhận định.

Cùng quan điểm, tiến sĩ Kazi Sohag, chuyên gia kinh tế năng lượng, cho biết: “Năm 2008, giá dầu từng đạt mức đỉnh 147 USD/thùng chỉ vì sự kết hợp giữa đầu cơ tài chính và mất cân đối cung cầu, trong khi không hề có bất kỳ xung đột địa chính trị lớn nào”.

Ông cũng nhắc lại bài học từ lịch sử trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, khởi nguồn từ cuộc chiến Yom Kippur, giá dầu đã tăng tới 300%, cho thấy thị trường có thể phản ứng dữ dội như thế nào trước các cú sốc chính trị.

Ngay cả trong trường hợp Iran không phong tỏa eo biển Hormuz, các hành động quân sự nhằm vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ của nước này bao gồm cả các nhà máy lọc dầu và hệ thống xuất khẩu vẫn có thể khiến giá dầu tăng lên mức 80, thậm chí 90 USD/thùng, theo dự báo của ông Marc Ayoub, nhà nghiên cứu chính sách năng lượng.

Ông phân tích nếu tình hình tiếp diễn như hiện tại, giá dầu có thể giữ nguyên ở mức bình ổn, với trần khoảng 80 USD/thùng.

“Tuy nhiên, nếu các mỏ dầu của Israel như Kareesh hay Leviathan cũng bị tấn công, giá có thể tăng thêm từ 5 đến 10 USD, tức là có thể chạm ngưỡng 90 USD/thùng hoặc cao hơn”, ông nói.

Con át chủ bài của Iran

Iran từng nhiều lần dùng “vũ khí này”, chẳng hạn năm 1984 - 1988 (Chiến tranh Iran - Iraq), Iran dùng thủy lôi và tấn công tàu chở dầu để trả đũa Iraq và các nước ủng hộ Iraq; Năm 2008-2012, mỗi khi bị Mỹ dọa cấm vận, Iran tuyên bố có thể “đóng eo Hormuz” nếu bị khiêu khích; Năm 2019-2021, Iran bắt tàu dầu của Anh, Hàn Quốc, bắn UAV Mỹ, đe dọa đóng eo biển nếu bị siết trừng phạt xuất khẩu dầu. Tuy chưa từng đóng hoàn toàn eo biển Hormuz, nhưng các đe dọa lặp lại này đã khiến thị trường dầu thế giới dao động mạnh.

Kinh tế Iran phụ thuộc vào dầu: Hơn 50% thu ngân sách là từ dầu. Khi bị cấm vận, Iran muốn cả thế giới cùng chịu đau đớn nếu Iran không thể xuất khẩu. Iran yếu hơn về công nghệ, tài chính, vũ khí hạt nhân so với Mỹ và các đồng minh - nên nước này phải dùng “chiêu đánh vào điểm yếu của toàn cầu” nhưng khó bị trả đũa ngay.

Điều đó cho thấy, phong tỏa Hormuz dù ngắn hạn có thể gây suy thoái toàn cầu, nên dù chỉ là đe dọa, nó vẫn có sức mạnh chiến lược khổng lồ. “Vũ khí chiến lược phi đối xứng” này của Iran, dù không cần nổ súng nhưng vẫn đủ làm rúng động thế giới. Đây là cách Iran dùng để răn đe đối phương, nâng cao vị thế đàm phán và ngăn cản các chiến dịch quân sự chống lại mình. Nhưng nếu thực sự dùng “vũ khí” này, Iran cũng sẽ đối diện rủi ro trả đũa quân sự toàn diện, khiến chiến tranh Trung Đông lan rộng.

Tóm lại, eo biển Hormuz không chỉ là một tuyến đường vận chuyển đơn thuần; nó là một "huyệt đạo" chiến lược mang tính sống còn đối với kinh tế và an ninh của châu Âu. Bất kỳ hành động nào nhằm phong tỏa eo biển này cũng sẽ là một đòn giáng mạnh, gây ra những hệ lụy sâu sắc và khó lường cho "Lục địa già".