Philippines và vai trò Chủ tịch ASEAN

Nhiệm kỳ nhiều áp lực

Manila đang phải đối mặt với những thách thức rất lớn khi đảm nhận vai trò lãnh đạo ASEAN. Lần cuối cùng họ đảm nhận nhiệm vụ này là năm 2017, khi ASEAN kỷ niệm 50 năm thành lập. Tuy nhiên, lần này, sự gắn kết nội bộ ASEAN đang chịu áp lực từ nhiều xung đột và khủng hoảng chưa được giải quyết trong khu vực.

Tình hình hậu đảo chính ở Myanmar đã biến từ sự đổ vỡ chính trị trong nước thành cuộc xung đột vũ trang phức tạp, nhiều bên tham gia với những hậu quả nhân đạo mang tính khu vực. Mặc dù ASEAN đã gây áp lực buộc chính quyền quân sự quay trở lại lộ trình 5 điểm đã nhất trí sau cuộc đảo chính 2021, nhưng kết quả trái ngược đã làm suy yếu hình ảnh của ASEAN như một cộng đồng các quốc gia ổn định.

Các tranh chấp song phương tiếp tục dai dẳng, chẳng hạn như căng thẳng biên giới Thái Lan - Campuchia, đã bộc lộ những hạn chế của các phương pháp tiếp cận chính thống trong ASEAN, như ngoại giao hậu trường và các cơ chế không chính thức. Cốt lõi của những thách thức trong việc quản lý xung đột là cam kết lâu dài của ASEAN đối với việc không can thiệp và ra quyết định dựa trên sự đồng thuận. Điều này có thể cản trở các phản ứng kịp thời và dứt khoát đối với các cuộc khủng hoảng cấp bách. Song song với đó, các điểm nóng khu vực cũng đã thúc đẩy ASEAN phải đưa ra lập trường chung về Bộ quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông (COC) đã được hứa hẹn từ lâu, bất chấp mối quan hệ khác nhau giữa các thành viên với Trung Quốc.

Tổ chức này cũng phải đối mặt với vấn đề định hình vai trò chiến lược của ASEAN trong cuộc cạnh tranh gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc. Cả hai siêu cường đều coi Đông Nam Á là đấu trường cho sự cạnh tranh của họ. Các sáng kiến xây dựng liên minh và “phi song phương” của Washington, từ việc tăng cường các liên minh hiệp ước đến các liên minh linh hoạt mới về công nghệ và cơ sở hạ tầng quan trọng, giao thoa với các chiến dịch ngoại giao, chính sách kinh tế và hoạt động tiếp cận an ninh của Bắc Kinh. Cả hai cường quốc đều viện dẫn vai trò trung tâm của ASEAN trong các tuyên bố chính thức của mình, nhưng các chính sách thực tế của họ thường bỏ qua hoặc làm suy yếu các cơ chế khu vực, khiến ASEAN có vẻ như nổi bật hơn nhưng lại ít quyền lực hơn trong các vấn đề liên quan. Philippines, với tư cách là nước chủ tịch, sẽ phải điều hướng môi trường này mà không để các tiến trình của ASEAN trở thành sân khấu đơn thuần cho sự phô trương sức mạnh của các cường quốc. Trong nhiệm kỳ 2 của Tổng thống Donald Trump, Mỹ đang hành xử như một cường quốc xét lại, phi tự do, thậm chí còn không coi trọng các trụ cột của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ (RBIO) như chủ nghĩa đa phương, luật pháp quốc tế và không dựa vào lực lượng quân sự. Điều này có những hậu quả sâu rộng đối với ASEAN - một tổ chức khu vực chủ yếu bao gồm các quốc gia nhỏ và vừa.

Nền chính trị nội bộ phân cực và chứa đựng nhiều biến số của Philippines cũng là một vấn đề. Liên minh từng được ca ngợi giữa các triều đại chính trị giữa nhà Marcos và ông Duterte đã tan vỡ, với những cáo buộc lẫn nhau về sự phản bội, tham nhũng và khuynh hướng độc tài. Sự rạn nứt càng trở nên rõ rệt hơn với việc phanh phui vụ bê bối trong dự án kiểm soát lũ lụt, trong đó hàng tỷ peso từ các dự án cơ sở hạ tầng chống lũ đã bị sử dụng sai mục đích hoặc phân bổ sai, làm liên lụy đến các nhà lập pháp, quan chức địa phương và những nhân vật thân cận với chính quyền.

Sự hội tụ của các thách thức trong và ngoài nước khiến Manila phải đối mặt với sự lựa chọn khó khăn giữa một vai trò chủ tịch thực chất và một vai trò “thủ tục”, được định nghĩa bởi việc quản lý chương trình nghị sự thường nhật.

Thúc đẩy lợi ích

Nhiều nhà phân tích cho rằng Philippines nên tận dụng vai trò Chủ tịch ASEAN để cuối cùng chấm dứt các cuộc đàm phán kéo dài về COC. Mặc dù lập luận này phần lớn là trực quan dựa trên vai trò lãnh đạo của chủ tịch, nhưng nó có vẻ chưa phù hợp với cách thức hoạt động của ASEAN với tư cách là một tổ chức khu vực, đặc biệt là với cơ chế ra quyết định dựa trên sự đồng thuận và các chuẩn mực thể chế của tổ chức này. Theo truyền thống, việc giữ chức Chủ tịch ASEAN đòi hỏi phải cân bằng lợi ích của tổ chức liên chính phủ bao gồm 11 thành viên, thay vì sử dụng vị trí này để đơn phương thúc đẩy lợi ích quốc gia của nước chủ tịch gây tổn hại đến lợi ích chung.

Bên cạnh việc tập trung vào chương trình nghị sự quốc gia riêng, Philippines dường như đang dồn năng lượng vào các vấn đề khu vực quan trọng khác, chẳng hạn như cuộc nội chiến Myanmar và xung đột Thái Lan - Campuchia. Tổng thống Marcos đã bổ nhiệm Ngoại trưởng của mình làm đặc phái viên tại Myanmar, cho thấy sự nghiêm túc của Philippines trong việc ưu tiên vấn đề Myanmar khi đảm nhiệm vai trò lãnh đạo ASEAN năm nay, xét đến việc tổ chức khu vực này đã đạt được một số thành công trong việc hóa giải các xung đột nội bộ khu vực trong quá khứ.

Sự tập trung này cho thấy Philippines có thể tự thể hiện mình là một trọng tài trung lập hơn giữa chính quyền quân sự Myanmar và phe đối lập đang gặp khó khăn. Philippines có thể đóng góp bằng cách điều chỉnh lại kỳ vọng và trình tự các bước của ASEAN. Thay vì chỉ coi thành công là một giải pháp chính trị toàn diện, Manila có thể thúc đẩy một chương trình nghị sự theo từng giai đoạn tập trung vào việc tiếp cận nhân đạo, bảo vệ thường dân và hỗ trợ các hình thức đối thoại toàn diện, thu hút nhiều bên liên quan của Myanmar hơn, bao gồm các dân tộc thiểu số, các tổ chức xã hội dân sự và các nhóm phụ nữ.