Quan hệ Mỹ-Brazil ngày càng căng thẳng

Kể từ đầu tháng 7, Tổng thống Trump đã phát động một cuộc “tấn công” bất thường vào các thể chế của Brazil, áp đặt mức thuế 50% đối với hàng nhập khẩu từ quốc gia Nam Mỹ này và trừng phạt một thẩm phán Tòa án Tối cao - một phần là để trả thù cho cái mà ông gọi là “sự đàn áp chính trị” đối với đồng minh của mình, cựu Tổng thống Brazil Jair Bolsonaro, đang bị xét xử vì cáo buộc chủ mưu một cuộc đảo chính bất thành.

Các quan chức Brazil đã cáo buộc ông Trump phát động "một cuộc tấn công trực tiếp vào nền dân chủ Brazil" sau khi Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với thẩm phán Tòa án Tối cao Alexandre de Moraes.

Động thái gây tranh cãi của Mỹ đã được Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent công bố vào ngày 30/7, ngay trước khi ông Trump thực hiện lời đe dọa đánh thuế 50% đối với hàng nhập khẩu của Brazil bằng cách ký một sắc lệnh hành pháp "để giải quyết các chính sách, thực tiễn và hành động gần đây của Chính phủ Brazil". Tuyên bố của Nhà Trắng xác nhận mức thuế 50% đối với Brazil sẽ có nhiều miễn trừ lớn, bao gồm dầu mỏ, nước cam, gỗ và máy bay. Ông Trump cho rằng mức thuế đó xuất phát từ sự phẫn nộ của ông đối với cái gọi là "cuộc săn phù thủy" chính trị chống lại đồng minh cực hữu của mình.

Thẩm phán Moraes đang chủ trì phiên tòa, dự kiến sẽ dẫn đến việc ông Bolsonaro bị kết án lên đến 43 năm tù giam, cũng như một số cuộc điều tra hình sự khác đối với ông Bolsonaro và gia đình ông. Ngày 6/8, thẩm phán Moraes đã ra lệnh giam giữ tại gia đối với ông Bolsonaro. Hàng trăm người ủng hộ trung thành của ông Bolsonaro cũng đã bị đưa ra xét xử và bỏ tù vì tham gia vào các cuộc bạo loạn cánh hữu ngày 8/1/2023 tại thủ đô Brasília, trong đó Tòa án Tối cao, Quốc hội và Dinh Tổng thống đã bị tấn công và lục soát.

Mỹ có một lịch sử đáng ngại về việc can thiệp vào các vấn đề của Mỹ Latinh, thông qua các cuộc đảo chính do CIA hậu thuẫn và các cuộc can thiệp quân sự. Nhưng, các chuyên gia cho biết chưa bao giờ thấy chính sách thương mại bị lợi dụng theo cách như vậy. Nỗ lực của ông Trump nhằm giúp ông Bolsonaro né tránh công lý bằng cách gây áp lực lên Chính phủ và Tòa án Tối cao Brazil đã khiến những người ủng hộ cựu Tổng thống Bolsonaro phấn khích. Họ coi ông Trump là cơ hội tốt nhất để ông Bolsonaro tránh khỏi án tù khi Tòa án Tối cao công bố phán quyết trong những tuần tới.

Nhưng, sự can thiệp của ông Trump đã khiến hàng triệu người Brazil từ khắp các phe phái chính trị phẫn nộ trước cái mà họ gọi là một âm mưu nước ngoài không thể chấp nhận được nhằm phá hoại nền dân chủ của họ, 40 năm sau khi nó được khôi phục sau 2 thập kỷ dưới chế độ độc tài. "Ngày xưa, họ sẽ gửi lính thủy đánh bộ. Giờ thì họ áp đặt thuế quan", Rubens Ricupero, cựu Bộ trưởng Tài chính và Đại sứ tại Washington, người dự đoán rằng hành vi của ông Trump sẽ khơi dậy làn sóng chủ nghĩa dân tộc chống Mỹ.

Marcelo Rubens Paiva, một tác giả và nhà vận động dân chủ có cha bị sát hại dưới chế độ độc tài Brazil giai đoạn 1964-1985, gọi sự can thiệp "hoàn toàn không thể diễn tả được" của ông Trump là kết quả của "một người tự cho mình là Napoleon và muốn cả thế giới quỳ gối trước ông ta". Các nhà quan sát đang chia rẽ về động cơ thúc đẩy ông Trump tấn công vào các thể chế và chính phủ được bầu cử dân chủ của Brazil, mà Nhà Trắng tuyên bố là mối đe dọa đối với "an ninh quốc gia, chính sách đối ngoại và nền kinh tế của Mỹ".

Một số người nghi ngờ ông hy vọng sẽ mở rộng trục cánh hữu ủng hộ Trump ở Mỹ Latinh - hiện do Tổng thống Javier Milei của Argentina và Tổng thống Nayib Bukele của El Salvador dẫn đầu - bằng cách khôi phục sự nghiệp chính trị đang suy yếu của ông Bolsonaro và có lẽ sẽ đưa nhà dân túy cực hữu này trở lại nắm quyền trong cuộc bầu cử tổng thống năm tới.

Những người khác coi chiến dịch gây sức ép ủng hộ ông Bolsonaro của ông Trump chỉ là một bức bình phong che đậy mục tiêu thực sự của ông: thúc đẩy lợi ích kinh tế của Mỹ, đặc biệt là lợi ích của các gã khổng lồ công nghệ đang tuyệt vọng muốn tránh né quy định tại thị trường trực tuyến lớn thứ 5 thế giới.

Các chuyên gia đặt câu hỏi, liệu ông Trump có thành công hay không trong câu chuyện này? Ông Bolsonaro đã bị cấm tranh cử cho đến năm 2030, dự kiến sẽ nhận một bản án nặng nề khi phiên tòa xét xử ông kết thúc. Ông phủ nhận các cáo buộc nhưng thừa nhận đã cân nhắc "các biện pháp thay thế" để ngăn chặn ông Luiz Inácio Lula da Silva, người chiến thắng trong cuộc bầu cử năm 2022 của Brazil, nhậm chức. Ông Trump muốn ông Bolsonaro được đảm bảo sự miễn trừ tương tự như ông đã được hưởng sau khi cố gắng lật ngược kết quả bầu cử năm 2020. Nhưng, thủ đoạn này dường như đã phản tác dụng. Trong một bài xã luận gần đây, tờ báo bảo thủ Estado de São Paulo tuyên bố: "Tên của Bolsonaro đã được ghi vào danh sách những kẻ phản bội vĩ đại nhất mà quốc gia này từng chứng kiến".

Tổng thống Brazil Lula Da Siva chỉ ra rằng tương lai chính trị của Bolsonaro - người được cho là có âm mưu ám sát Lula - là một vấn đề tư pháp và do đó không thể mang ra thương lượng trong thương mại - ám chỉ chính sách thuế quan 50% của ông Trump. "Brazil có hiến pháp, và cựu tổng thống đang bị xét xử với toàn quyền được bào chữa", ông Lula nhấn mạnh. Ông cho biết thông điệp của ông gửi đến Tổng thống Trump là "người Brazil và người Mỹ không đáng trở thành nạn nhân của chính trị, nếu lý do Tổng thống Trump áp đặt khoản thuế này đối với Brazil là vì vụ án chống lại cựu Tổng thống Bolsonaro".