Vận tải biển tránh Hormuz, chọn lối Panama

Căng thẳng leo thang giữa Iran và Hoa Kỳ đang đẩy eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới vào tình trạng phong tỏa khiến chuỗi cung ứng toàn cầu rơi vào trạng thái xáo trộn nghiêm trọng. Hàng nghìn tàu thuyền mắc kẹt giữa vòng xoáy địa chính trị, buộc các hãng vận tải phải đứng trước lựa chọn khó khăn: chấp nhận chờ đợi trong rủi ro hoặc tìm kiếm lộ trình thay thế với chi phí đắt đỏ chưa từng có.

Trong bối cảnh đó, Kênh đào Panama nhanh chóng trở thành điểm đến ưu tiên. Tuy nhiên, làn sóng chuyển hướng này đã biến tuyến đường thủy chiến lược tại Trung Mỹ thành một “sàn đấu giá” không gian vận chuyển - nơi các doanh nghiệp sẵn sàng chi trả mức phí ngày càng cao để giành quyền đi qua sớm.

Theo ACP, cuộc xung đột tại Trung Đông đang khiến lưu lượng tàu qua kênh đào Panama tăng đáng kể. Tại cuộc họp ngày 28/4, ông Victor Vial - Giám đốc tài chính của ACP cho biết, xu hướng này sẽ còn tiếp diễn cho đến khi tình hình khu vực ổn định trở lại.

Cụ thể, kể từ tháng 10/2025 đến nay, kênh đào đã ghi nhận khoảng 300 lượt tàu qua lại tăng lên so với cùng kỳ năm trước. Sự gia tăng này phản ánh rõ nét việc các hãng vận tải điều chỉnh tuyến đường để tránh khu vực gần Iran. Nhu cầu giành suất qua kênh đào tăng mạnh cũng kéo theo giá đấu tăng cao. Hiện, số lượng tàu chở hàng hóa được định tuyến lại hoặc chuyển sang mua từ các quốc gia khác nhằm tránh tuyến đường qua Hormuz ngày càng lớn. Giới chuyên gia nhận định, căng thẳng tại Hormuz không chỉ làm gián đoạn vận tải mà còn tác động trực tiếp đến chi phí logistics và giá hàng hóa toàn cầu.

Luật sư và nhà phân tích Rodrigo Noriega tại Panama City cho biết: “Với các vụ đánh bom, tên lửa, máy bay không người lái… các công ty cho rằng đi qua kênh đào Panama an toàn hơn và ít tốn kém hơn về tổng thể. Tuy nhiên, tất cả những yếu tố này đang ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu”. Ông cũng cho rằng chính phủ Panama đang “tối đa hóa lợi nhuận” từ hoạt động vận hành kênh đào trong bối cảnh nhu cầu tăng cao.

Phí qua kênh tăng mạnh, xuất hiện những thương vụ “không tưởng”

Theo Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama (ACP), chi phí trung bình để một con tàu đi qua kênh đào hiện dao động từ 300.000 đến 400.000 USD, tùy thuộc vào loại tàu. Với những tàu không đặt chỗ trước, doanh nghiệp có thể tham gia cơ chế đấu giá để giành suất đi sớm hơn thay vì phải chờ đợi nhiều ngày ngoài khơi. Trước đây, mức phí bổ sung cho quyền ưu tiên này chỉ khoảng 250.000-300.000 USD. Tuy nhiên, trong những tuần gần đây, chi phí đã tăng vọt lên trung bình khoảng 425.000 USD, phản ánh nhu cầu cấp bách của các hãng vận tải trong bối cảnh tuyến Hormuz bị gián đoạn.

Ông Ricaurte Vásquez - Giám đốc điều hành Kênh đào Panama cho biết: “Mức phí trung bình cho mỗi lượt tàu qua kênh hiện dao động khoảng 400.000 - 425.000 USD. Những trường hợp cá biệt mà dư luận đang cố ‘bình thường hóa’ thực chất không phản ánh đúng thực tế. Nhóm tàu chấp nhận chi hàng triệu USD để ưu tiên qua kênh chiếm chưa đầy 5% tổng số tàu lưu thông”.

Dù vậy, thị trường đã ghi nhận những giao dịch vượt xa mức thông thường. Cá biệt, một doanh nghiệp đã chi tới 4 triệu USD chỉ để giành quyền đi qua kênh đào ngay lập tức - con số được xem là “không tưởng” trong ngành vận tải biển. Theo ông Vásquez, mức phí cao bất thường này không phải do tình trạng ùn tắc mà chủ yếu xuất phát từ các thay đổi lộ trình vào phút chót và nhu cầu vận chuyển cấp bách. Trong vận tải biển quốc tế, việc chậm trễ có thể khiến doanh nghiệp phải đối mặt với các khoản phạt hợp đồng gấp 10-15 lần chi phí quá cảnh. Do đó, trong nhiều trường hợp, việc chi hàng triệu USD để rút ngắn thời gian vận chuyển vẫn là lựa chọn tối ưu về mặt kinh tế.

Một ví dụ điển hình là tàu chở nhiên liệu ban đầu hướng đến châu Âu nhưng buộc phải chuyển hướng sang Singapore do biến động địa chính trị và nhu cầu nhiên liệu tại đây. Để kịp tiến độ, doanh nghiệp đã chấp nhận trả thêm 4 triệu USD để được ưu tiên qua kênh đào. Không chỉ trường hợp này, các công ty dầu khí khác cũng đã chi thêm hơn 3 triệu USD ngoài phí cơ bản để đẩy nhanh hành trình trong bối cảnh giá dầu tăng mạnh.

Không thể thay thế hoàn toàn eo biển Hormuz

Dù đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn hiện nay, kênh đào Panama không thể thay thế hoàn toàn eo biển Hormuz. Theo các chuyên gia, khoảng 6% dòng chảy thương mại toàn cầu đi qua tuyến này, chủ yếu là các mặt hàng như linh kiện ôtô, ngũ cốc và hàng điện tử tiêu dùng. Một phần dầu mỏ cũng được vận chuyển qua đây, nhưng quy mô còn hạn chế.

Đáng chú ý, các tàu chở dầu siêu lớn không thể đi qua kênh đào do hạn chế về kích thước, khiến tuyến đường này không thể đảm nhận vai trò thay thế cho Hormuz - nơi có lưu lượng vận chuyển năng lượng lớn hơn nhiều. Dù hiện tại kênh đào Panama không bị ùn tắc nhờ cơ chế vận hành linh hoạt, việc chi phí vận tải tăng cao đang đặt ra nguy cơ lan tỏa sang toàn bộ nền kinh tế. Các chuyên gia cảnh báo nếu xung đột kéo dài, chi phí logistics sẽ tiếp tục leo thang và cuối cùng được chuyển sang người tiêu dùng thông qua giá hàng hóa. “Không ai thực sự lường trước được những tác động tiềm tàng mà xung đột sẽ gây ra đối với thương mại toàn cầu”, ông Noriega nhận định.

Trong bối cảnh đó, sự dịch chuyển dòng chảy thương mại qua kênh đào Panama không chỉ là giải pháp tình thế, mà còn phản ánh mức độ nhạy cảm của hệ thống thương mại toàn cầu trước các cú sốc địa chính trị.