Nhức nhối thuốc giả, cần biện pháp mạnh tay

Thuốc giả làm mất niềm tin của người dân vào thuốc hợp pháp

Theo đại diện Ban Chỉ đạo 389 Bộ Y tế, vấn nạn thuốc giả là thách thức toàn cầu, không chỉ xảy ra ở các nước đang phát triển mà còn xuất hiện cả tại Mỹ và châu Âu. Tại Việt Nam, Bộ Y tế đã triển khai nhiều biện pháp kiểm soát chất lượng thuốc và phòng chống thuốc giả, từ tăng cường lấy mẫu kiểm nghiệm đến giám sát chặt chuỗi cung ứng. Mỗi năm, gần 38.000 mẫu thuốc được lấy tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh và sử dụng để kiểm tra theo nguyên tắc quản lý rủi ro.

Kết quả cho thấy, tỷ lệ thuốc không đạt chất lượng và thuốc giả đã giảm mạnh từ hơn 10% những năm 1990–1991 xuống còn dưới 2% trong những năm gần đây. Riêng năm 2024, tỷ lệ thuốc không đạt chất lượng chỉ 0,45%, thuốc giả dưới 0,1%, và không phát hiện thuốc giả tại các cơ sở khám chữa bệnh.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ thuốc kém chất lượng và thuốc giả ở Việt Nam hiện thấp hơn mức trung bình toàn cầu, cho thấy nỗ lực kiểm soát dược phẩm của Việt Nam đang mang lại hiệu quả rõ rệt và bền vững.

Tuy nhiên, gần đây vẫn có những vụ việc sản xuất, kinh doanh thuốc giả bị cơ quan công an phát hiện và triệt phá, điển hình là các đường dây sản xuất, buôn bán kháng sinh giả tại Hà Nội, Cần Thơ, Bến Tre (tháng 8/2024) và đường dây thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe (TPBVSK) giả trên nhiều địa bàn (tháng 4/2025). Mới đây, cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an tỉnh Thanh Hóa đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can liên quan đến vụ buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh xảy ra tại phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa.

Cụ thể, ngày 19/6, Đội Quản lý thị trường (QLTT) số 9, Chi cục QLTT Thanh Hóa phối hợp với Phòng Cảnh sát kinh tế (Công an tỉnh Thanh Hóa) khám kho hàng hóa là tân dược của Công ty TNHH Dược phẩm quốc tế An Phát có địa chỉ tại số 138 Nguyễn Duy Hiệu, phường Hạc Thành (trước đây là phường Đông Hương, TP Thanh Hóa) tỉnh Thanh Hóa, phát hiện 7 nhóm sản phẩm tân dược, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm có dấu hiệu hết hạn sử dụng, chưa được đăng ký lưu hành và có dấu hiệu là hàng giả.

Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo 389 Bộ Y tế, tình hình tội phạm liên quan dược phẩm giả vẫn phức tạp do nhu cầu thuốc cho công tác khám chữa bệnh tăng cao, đặc biệt sau dịch COVID-19. Ngoài ra, lợi nhuận cao từ hoạt động sản xuất, kinh doanh thuốc giả; công nghệ in ấn, bao bì và sự phát triển của thương mại điện tử cũng tạo thuận lợi cho thuốc nói riêng và các loại hàng hóa nói chung có thể bị làm giả nhiều hơn.

“Thương mại điện tử và mạng xã hội (Zalo, Facebook, Youtube) là kênh chủ đạo để tiêu thụ thuốc giả, lợi dụng tâm lý người tiêu dùng muốn mua thuốc giá rẻ, tự điều trị; nhân sự làm công tác phòng chống thuốc giả của ngành Y tế còn mỏng; các trung tâm kiểm nghiệm tại các địa phương còn chưa đáp ứng được yêu cầu”, ông Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) nhấn mạnh.

Theo ông Hùng, từ các vụ việc thuốc giả bị lực lượng chức năng phát hiện, có hiện tượng kinh doanh thuốc giả, thuốc không rõ nguồn gốc xuất xứ (thuốc nhập lậu, thuốc xách tay) tại một số cơ sở bán lẻ (quầy thuốc, nhà thuốc); thuốc giả được sản xuất tại các cơ sở bất hợp pháp chưa được Bộ Y tế cấp phép sản xuất. Các đối tượng kinh doanh thuốc giả bị lực lượng Công an triệt phá thường sử dụng mạng xã hội để kinh doanh thuốc, né tránh việc truy xuất nguồn gốc, xuất xứ bán hàng cho các cơ sở bán lẻ thuốc; một số cơ sở bán lẻ thuốc chưa tuân thủ đầy đủ các quy định về kinh doanh thuốc, mua bán thuốc không có hóa đơn, chứng từ, không rõ nguồn gốc xuất xứ dẫn đến tình trạng thuốc giả trà trộn vào hệ thống bán lẻ thuốc hợp pháp.

Hiện nay, trên thị trường xuất hiện nhiều sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe được quảng cáo, giới thiệu như thuốc chữa bệnh, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng và vi phạm quy định của pháp luật về quảng cáo, quản lý dược và an toàn thực phẩm.

Nhiều sản phẩm được quảng cáo trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử với nội dung “điều trị”, “chữa khỏi”, “hiệu quả như thuốc" trong khi chưa được cấp phép lưu hành dưới dạng thuốc tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, làm mất niềm tin của người dân vào thuốc hợp pháp và gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước.

Trong lĩnh vực đông dược và y học cổ truyền, một số cơ sở sản xuất, kinh doanh thổi phồng công dụng, quảng cáo vượt quá phạm vi tác dụng được cấp phép, thậm chí trộn lẫn tân dược (như corticoid, paracetamol, sildenafil...) nhằm tăng hiệu quả tức thời; sử dụng các loại dược liệu trôi nổi trên thị trường, không có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. “Đây là hành vi gian lận, vi phạm nghiêm trọng quy định về an toàn, chất lượng, sử dụng các sản phẩm này kéo dài có thể ảnh hưởng đến sức khỏe người sử dụng”, ông Tạ Mạnh Hùng cho biết.

Đẩy mạnh chuyển đổi số để chặn thuốc giả

Cũng theo Phó Cục trưởng Cục Quản lý dược ông Tạ Mạnh Hùng, trong quá trình triển khai, Cục Quản lý dược nhận thấy, các chế tài về xử phạt vi phạm hành chính quy định còn nhẹ, chưa đủ sức răn đe. Ví dụ như đối với các cơ sở bán lẻ thuốc (quầy thuốc, nhà thuốc), trị giá tang vật là thuốc giả rất thấp, nếu giá trị tang vật nhỏ hơn 3.000.000 đồng hoặc thu lợi bất hợp pháp dưới 5.000.000 đồng, cơ sở này chỉ bị xử phạt từ 2.000.000 đồng đến dưới 6.000.000 đồng.

Đặc biệt, việc kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ sẽ tạo cơ hội cho thuốc giả xâm nhập vào kênh lưu thông dược phẩm hợp pháp, tuy nhiên, các quy định tại Nghị định số 98/2020/NĐ-CP đối với hành vi này còn khá nhẹ, đặc biệt chưa quy định hình thức xử phạt bổ sung như tước giấy phép kinh doanh hay tước chứng chỉ hành nghề...

Ông Tạ Mạnh Hùng đề xuất tăng chế tài mức xử lý về hàng giả. Đó là, tăng mức xử phạt bằng tiền, hình thức xử phạt bổ sung đối với hành vi sản xuất kinh doanh thuốc giả; tăng mức xử phạt bằng tiền, quy định các biện pháp xử phạt bổ sung đối với hành vi kinh doanh thuốc không rõ nguồn gốc xuất xứ. Bộ Y tế sẽ phối hợp Bộ Công Thương, Bộ Công an tăng cường kiểm tra, truy quét tận gốc các cơ sở sản xuất - đầu mối thuốc giả; thành lập đoàn kiểm tra liên ngành giám sát toàn bộ chuỗi cung ứng thuốc. Đồng thời, yêu cầu Sở Y tế địa phương kiểm tra thường xuyên các cơ sở kinh doanh dược, chú trọng nguồn gốc và hóa đơn chứng từ. Chính quyền cơ sở sẽ bị xem xét trách nhiệm nếu để xảy ra vi phạm trên địa bàn.

Song song, ngành Y tế thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện, xây dựng cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc thuốc, kết nối đơn thuốc điện tử - bệnh án điện tử - cơ sở cung ứng thuốc. Ứng dụng blockchain và công nghệ dữ liệu lớn để minh bạch chuỗi cung ứng, phát hiện sớm quảng cáo thuốc giả trên mạng. Bộ cũng yêu cầu đầu tư nâng cao năng lực kiểm nghiệm, trang bị thiết bị phát hiện nhanh thuốc giả; siết chặt quản lý kê đơn và bán thuốc, chỉ cho phép bán tại nhà thuốc đạt chuẩn, có dược sĩ tư vấn. Các doanh nghiệp dược phải ký cam kết tuân thủ pháp luật và chịu trách nhiệm hình sự nếu vi phạm. Đồng thời, các cơ quan quản lý sẽ phối hợp chặt chẽ trong điều tra, xử lý và truy xuất đường dây thuốc giả.

Bộ Y tế yêu cầu tăng cường giám sát hoạt động quảng cáo và kinh doanh thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe trên internet, mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử, nhằm phát hiện, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Bộ Y tế kêu gọi tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng, khuyến khích người dân tố giác cơ sở nghi ngờ buôn bán thuốc giả, góp phần chung tay xây dựng thị trường dược minh bạch, an toàn và vì sức khỏe nhân dân.