Thiết lập “hộ chiếu xanh” cho thực phẩm Việt Nam xuất khẩu

Phát biểu tại hội thảo “Hộ chiếu xanh cho thực phẩm Việt - Lộ trình đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và mở rộng xuất khẩu cho doanh nghiệp F&B” do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp với Cộng đồng doanh nhân trí thức Toàn cầu (GIBA) tổ chức ngày 10/4, bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC cho biết, theo các báo cáo quốc tế, quy mô thị trường thực phẩm lành mạnh toàn cầu dự kiến đạt hơn 860 tỷ USD vào năm 2026, với tốc độ tăng trưởng trên 10% mỗi năm. Cùng với đó, các thị trường xuất khẩu lớn như EU, Hoa Kỳ và Nhật Bản đang ngày càng siết chặt các quy định liên quan đến an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, bao bì và phát thải trong chuỗi cung ứng.

Có thể thấy doanh nghiệp ngành thực phẩm hiện nay đang đồng thời đối mặt với ba áp lực lớn. Trước tiên là áp lực từ người tiêu dùng, hiện nay hơn 70% khách hàng sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm thân thiện với môi trường. Người tiêu dùng không còn chỉ quan tâm đến giá cả hay hương vị, mà ngày càng chú trọng đến yếu tố sức khỏe, dinh dưỡng và mức độ an toàn của sản phẩm. Thứ hai là những sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm soát chất lượng chặt chẽ đang dần trở thành tiêu chuẩn phổ biến trên thị trường.

Tiếp theo là áp lực từ các hệ thống phân phối và đối tác quốc tế. Hiện nay, nhiều nhà bán lẻ lớn tại châu Âu và Hoa Kỳ đã, đang chuyển từ cơ chế khuyến khích sang yêu cầu bắt buộc, đặc biệt trong các nội dung như truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn cũng như kiểm soát phát thải trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn, mà còn phải duy trì và chứng minh năng lực tuân thủ một cách minh bạch, ổn định.

Doanh nghiệp Việt Nam đang có cơ hội để tái định vị vai trò trong chuỗi giá trị quốc tế. Hiện nay, kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản của Việt Nam đã vượt 50 tỷ USD mỗi năm, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu lớn trên thế giới.

Tuy nhiên, giá trị gia tăng vẫn còn tập trung ở phân khúc trung bình, mức độ chế biến sâu chưa cao. 

Các đối tác quốc tế ngày nay không còn tìm kiếm nhà cung cấp có chi phí thấp nhất, mà ưu tiên những doanh nghiệp có khả năng vận hành ổn định, minh bạch và sẵn sàng cải tiến. Đây chính là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam chuyển từ cạnh tranh về giá sang cạnh tranh về chất lượng, giá trị và uy tín.

Ông Hoàng Văn Việt, Chủ tịch Cộng đồng doanh nhân trí thức Toàn cầu (GIBA), giảng viên Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh cho biết, ngành nông - lâm - thủy sản Việt Nam đã ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng khi kim ngạch xuất khẩu tăng từ khoảng 41 tỷ USD năm 2020 lên hơn 62 tỷ USD năm 2024, trong đó riêng thị trường EU đạt khoảng 3,8 tỷ EUR vào năm 2024.

Tuy nhiên, tỷ trọng giá trị gia tăng trong sản phẩm Việt vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, khối lượng lớn nhưng chủ yếu nằm ở phân khúc giá trị thấp. Báo cáo của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) chỉ ra các điểm yếu của hệ thống sản xuất tại Việt Nam: Khó đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, thiếu hệ thống kiểm soát và đặc biệt là năng lực truy xuất nguồn gốc còn yếu. Do đó, bên cạnh việc duy trì sản phẩm tốt, doanh nghiệp cần chú trọng thêm về xây dựng hệ thống quản trị chuẩn mực.

Hiện tại, tiêu dùng đã bước từ “ăn ngon” sang “ăn an toàn” và tiến tới đích đến là “ăn có trách nhiệm”.

Tiêu dùng xanh tại EU không còn là sở thích cá nhân mà đã trở thành “chuẩn mực xã hội”. Theo dữ liệu từ European Commission (Chiến lược Farm to Fork – F2F), hơn 50% người tiêu dùng EU sẵn sàng thay đổi hành vi mua hàng để bảo vệ môi trường.

Bà Liney Weishappel, Tổng Giám đốc kiêm Đồng sáng lập AllMadeViet cho rằng, việc chuyển đổi “xanh hóa” trong ngành F&B không còn là lựa chọn tự nguyện, mà là yêu cầu bắt buộc để thâm nhập các thị trường trọng điểm như EU, Mỹ và Nhật Bản. Các doanh nghiệp cần khẩn trương kiện toàn hệ thống sản xuất dựa trên 4 trụ cột tiêu chuẩn cốt lõi: bảo đảm an toàn chất lượng, minh bạch truy xuất nguồn gốc, quản lý môi trường và tuân thủ đạo đức xã hội.

Để thực thi việc này đạt hiệu quả cao, bà Liney Weishappel khuyến nghị các doanh nghiệp Việt Nam cần áp dụng lộ trình 6 bước bài bản: từ việc xác định phân khúc thị trường mục tiêu, chuẩn hóa yêu cầu, đánh giá thực trạng, đến việc ưu tiên nguồn lực cho các tiêu chuẩn trọng điểm, triển khai giải pháp tối ưu chi phí và tăng cường hợp tác với các tổ chức chuyên môn.

Quá trình “xanh hóa” không đơn thuần là việc nộp phí mua chứng nhận để tuân thủ luật chơi, mà là một chiến lược đầu tư kỹ thuật có tính toán nhằm định vị doanh nghiệp, chuyển hóa nỗ lực thành hợp đồng thực tế và dòng tiền xuất khẩu bền vững.

Cộng đồng doanh nghiệp F&B Việt Nam cần kiến tạo thành công “hộ chiếu xanh”. Từ đó, gia tăng biên độ cạnh tranh và thâm nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu.