Tọa đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”

Tọa đàm được tổ chức nhằm có cái nhìn bao quát về thị trường thuốc lá lậu từ các cơ quan chức năng, chuyên gia, doanh nghiệp. Đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để cơ quan lập pháp có các điều chỉnh biện pháp hành chính, nâng mạnh chế tài phù hợp.

Tham dự tọa đàm, về phía khách mời có các đồng chí: Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả; Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Cục Dân sự-Kinh tế, Bộ Tư pháp; Đại tá Nguyễn Tiến Mão, Phó Cục trưởng Cục Phòng chống ma túy và tội phạm, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng; Nguyễn Đăng Sinh, Chủ tịch Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ Thương hiệu Việt Nam; Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội tư vấn Thuế; Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư kí Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam; TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội; Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng nghiệp vụ, Cục Quản lí và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương; Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan; Trung tá Hoàng Việt Trung và Trung tá Phạm Văn Ngọc, cán bộ Phòng Chống buôn lậu, hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an cùng đại diện một số doanh nghiệp thuốc lá tại Việt Nam.

Về phía Báo Công an nhân dân có Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân; Thượng tá Phan Đăng Trường, Phó Tổng biên tập Báo Công an nhân dân cùng các đồng chí lãnh đạo các ban, cán bộ, chiến sĩ và phóng viên.

Tại tọa đàm, các đại biểu tham dự đã được nghe thực trạng hoạt động buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu trong nội địa Việt Nam thời gian qua diễn biến ngày càng phức tạp, tinh vi và khó kiểm soát. Mặc dù các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều biện pháp quyết liệt, đạt được những kết quả đáng ghi nhận, song thực tế cho thấy đây vẫn là một “cuộc chiến” dài hơi, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của cả hệ thống chính trị, sự hoàn thiện về pháp luật cũng như nâng cao nhận thức của người dân.

Nhức nhối thực trạng thuốc lá lậu

Trước hết, về phương thức và thủ đoạn hoạt động, các đối tượng buôn bán thuốc lá nhập lậu ngày càng thể hiện sự chuyên nghiệp và cảnh giác cao. Trong quá trình giao dịch, chúng thường chỉ chấp nhận buôn bán khi có người quen giới thiệu, hạn chế tiếp xúc với người lạ nhằm tránh bị phát hiện. Đáng chú ý, các giao dịch thường được chia nhỏ, với số lượng dưới 1.500 bao để né tránh việc bị xử lý hình sự. Việc vận chuyển cũng không theo quy luật cố định, mà sử dụng nhiều phương tiện khác nhau như xe khách, xe tải, thậm chí kết hợp nhiều chặng trung chuyển, khiến công tác theo dõi, phát hiện gặp nhiều khó khăn.

Không dừng lại ở đó, các đối tượng còn áp dụng nhiều biện pháp ngụy trang tinh vi. Thuốc lá thường được đóng trong bao ni-lông màu đen hoặc bao xác rắn, sau đó giấu trong các vật dụng cồng kềnh, có khoang rỗng như loa thùng, thùng carton hoặc các thiết bị gia dụng. Thủ đoạn “xé lẻ” hàng hóa, phân tán thành nhiều lô nhỏ, không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro khi bị phát hiện mà còn gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong việc thu thập chứng cứ để xử lý triệt để.

Một xu hướng đáng lo ngại khác là việc lợi dụng các dịch vụ vận chuyển hiện đại. Các đối tượng buôn lậu tận dụng dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh, đặc biệt là hình thức giao hàng thu tiền hộ (COD) để trà trộn thuốc lá lậu vào các bưu kiện. Nhờ chính sách bảo mật thông tin khách hàng và quy trình giao nhận nhanh chóng, việc kiểm tra, kiểm soát trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Đây là một “kẽ hở” lớn mà các đối tượng đang khai thác triệt để.

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh văn phòng Thường trực Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết, trước tình hình hoạt động buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu diễn ra rất phức tạp tại một số địa bàn trọng điểm, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cộng đồng, gây thất thu ngân sách, thiệt hại cho ngành sản xuất thuốc lá trong nước; trên cơ sở đề xuất của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, ngày 30 tháng 9 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 30/CT-TTg về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá (Chỉ thị số 30) với nhiều giải pháp đồng bộ, cụ thể, quyết liệt.

“Qua hơn 10 năm triển khai thực hiện Chỉ thị số 30, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, tàng trữ, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt. Từ năm 2014 đến năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ và thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá cùng hơn 388 tấn lá thuốc lá. Đây là con số rất lớn, cho thấy sự nỗ lực không ngừng nghỉ của các lực lượng như Công an, hải quan, quản lý thị trường, bộ đội biên phòng”, ông Đặng Văn Dũng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, những kết quả này mới chỉ phản ánh một phần của thực trạng. Trên thực tế, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, với xu hướng chuyển dịch sang các hình thức tinh vi hơn, khó kiểm soát hơn. Điều này không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và trật tự an toàn xã hội.

Ngoài ra, theo ông Đặng Văn Dũng, nhu cầu tiêu dùng đối với thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng nhất là đối với thanh thiếu niên đang có xu hướng tăng cao; mặt khác, lợi nhuận từ hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới các mặt hàng này cao hơn nhiều so với các hàng hóa thông thường khác. Do đó, trong thời gian tới, hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá và mua bán trái phép mặt hàng cấm là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng… tiếp tục gia tăng qua biên giới, đường biển, đường hàng không và trên môi trường thương mại điện tử. Ngoài ra, dự kiến theo lộ trình bắt đầu từ ngày 1/1/2027, mức thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá sẽ tăng 2.000 đồng/bao và đến năm 2031 sẽ lên tới 10.000 đồng/bao. Như vậy sẽ đẩy giá thành sản xuất thuốc lá trong nước lên cao, kéo theo xu hướng buôn lậu thuốc lá điếu vào Việt Nam gia tăng, gây áp lực lên các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá trong nước.

Vì vậy, để đấu tranh, ngăn chặn, đẩy lùi, tiến tới chấm dứt tình trạng buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ trái phép thuốc lá và việc sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, góp phần bảo vệ an ninh, an toàn sức khỏe cho cộng đồng, hoạt động sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp trong nước. Chúng ta cần xác định công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá là công việc rất quan trọng, mang tính lâu dài, cần huy động sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, người đứng đầu cấp ủy các cấp, chính quyền địa phương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cộng đồng doanh nghiệp và người dân.

Tại Toạ đàm, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cũng cho biết, sau khi có Nghị quyết số 173/2025/QH15 ngày 30 tháng 11 năm 2024 của Quốc hội về hoạt động chất vấn tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, lực lượng QLTT đã xử lý 40 vụ việc; thu nộp NSNN gần 1 tỷ đồng; buộc tiêu hủy trên gần 20.000 đơn vị sản phẩm thuốc lá, trị giá hơn 1 tỷ đồng.

Theo ông Lê, trong quá trình kiểm tra, xử lý cho thấy, đối tượng vi phạm thường sử dụng phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi để qua mặt lực lượng chức năng, đặc biệt là trên môi trường TMĐT. Công tác giám định, xử lý hàng hóa mất nhiều thời gian, chi phí. Kinh phí, phương tiện, thiết vị phục vụ công tác kiểm tra, xử lý vi phạm mặc dù đã được quan tâm bổ sung nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu. Do mô hình tổ chức của lực lượng QLTT thay đổi nên công tác chỉ đạo về phòng chống thuốc lá giả, nhập lậu, không rõ nguồn gốc không đảm bảo tính kịp thời, có độ trễ cao.

Trước thực tế đó, ông Nguyễn Đức Lê kiến nghị, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo đồng bộ giữa Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá với các Luật/pháp lệnh liên quan đến thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật để xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay; nâng mức xử phạt vi phạm hành chính nhằm tăng tính răn đe.

Đầu tư cơ sở vật chất, phương tiện, trang thiết bị cho cơ quan/lực lượng chức năng có thẩm quyền trong phòng chống, xử lý hành vi liên quan đến thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; triển khai chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động kiểm tra, xử lý thuốc lá giả, nhập lậu; có cơ chế hỗ trợ tài chính nhằm khuyến khích, động viên các tổ chức, cá nhân trong việc cung cấp thông tin, phát hiện, ngăn chặn, xử lý vi phạm.

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, thông qua khảo sát tại 4 địa bàn trọng điểm liên quan đến vấn nạn thuốc lá lậu là tỉnh Kiên Giang cũ thuộc tỉnh An Giang hiện nay, tỉnh Sóc Trăng cũ thuộc tỉnh Cần Thơ hiện nay, TP Đà Nẵng và tỉnh Khánh Hòa thì việc tăng mức xử phạt hành chính là cần thiết.

Bên cạnh đó, chính sách thuế cũng nên hài hòa. Cùng với những giải pháp, chính sách, việc chống buôn lậu từ gốc là quan trọng; cần sự phối hợp đa ngành cắt đứt chuỗi cung ứng từ biên giới vào nội địa. Thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm từ thuế tiêu thụ đặc biệt, VAT, phí đóng góp...; làm suy yếu doanh nghiệp hợp pháp, trong đó có các doanh nghiệp nhà nước, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng, tạo sự lệch pha trong môi trường đầu tư và giảm hiệu quả vốn đầu tư công.

Phòng, chống thuốc lá lậu không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chức năng mà là hệ quả của việc thiết kế chính sách thuế và chế tài xử phạt. 

Cần mức xử phạt đủ sức răn đe

Đến từ Ban Pháp chế, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), bà Phan Minh Thuỷ - Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật nêu, trong khi một số nước lân cận quy định mức phạt cao gấp nhiều lần thu nhập bình quân, thì mức phạt vi phạm hành chính của Việt Nam hiện nay là chưa cao, cần xem xét đến tính răn đe.

“Hiện mức phạt vi phạm hành chính một số quốc gia châu Á như sau: Việt Nam mức phạt cao nhất là 100 triệu, tức chưa tới 4.000 USD, so sánh  với GDP thì chưa đến 0,8 lần GDP, trong khi đó tỷ trọng này của Singgapore 2,47 lần, Malaysia là 7,45 lần, Thái Lan là 1,88 lần. Nếu mức phạt của Việt Nam khiêm tốn thì dễ bị đối tượng vi phạm coi tiền phạt là "chi phí vận hành" trong kinh doanh”, bà Thuỷ phân tích.

Từ thực tế này, đại diện Ban Pháp chế, VCCI đề xuất một số giải pháp để chống buôn lậu thuốc lá gồm:

Thứ nhất, cải cách chế tài, nâng mức phạt hành chính. Cần thiết phải sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn so với mức hiện tại. Việc tăng mức phạt phải dựa trên nguyên tắc: Số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng.

Mức phạt là bao nhiêu cần được cân nhắc để tương thích với cách xử lý vi phạm trong các lĩnh vực khác, ví dụ như trong lĩnh vực khoáng sản hay bảo vệ động vật quý hiếm, nơi giá trị tang vật lớn đòi hỏi mức phạt tiền tương xứng để ngăn chặn tái phạm.

Thêm vào đó, cần cân nhắc về hình phạt lũy tiến: Càng tái phạm, mức phạt càng tăng cao, xem xét có cơ chế chuyển đổi từ xử lý hành chính sang hình sự ngay khi có hành vi tái phạm nghiêm trọng, bất kể số lượng.

Thứ hai, tăng cường tính cạnh tranh cho thuốc lá hợp pháp

Chúng ta không thể chống buôn lậu chỉ bằng cấm đoán mà cần có lộ trình thuế phù hợp để không tạo ra sự đứt gãy quá lớn về giá giữa hàng hóa hợp pháp và hàng lậu. Đồng thời, hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa cải tiến chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng thị hiếu người dùng.

Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá đang được sửa đổi với nhiều đề xuất chính sách mới như: Cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh, mở rộng thêm các địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn, đề xuất bổ sung việc bảo vệ các chính sách kiểm soát thuốc lá khỏi những tác động tiêu cực; phòng, chống tham nhũng, lợi ích nhóm do tác động từ lợi ích thương mại của ngành công nghiệp thuốc lá… Những đề xuất này cần được tham vấn rộng rãi các doanh nghiệp, hiệp hội, chuyên gia và cần có lộ trình chuyển đổi tối thiểu phù hợp để doanh nghiệp chuẩn bị, thử nghiệm, điều chỉnh dây chuyền, bao bì, thiết kế, tồn kho… Nếu không có đánh giá tác động cẩn trọng và chuẩn bị kỹ lưỡng thì quy định có khả năng làm giảm năng lực cạnh tranh của các sản phẩm chính thống, dẫn đến nguy cơ thuốc lá lậu tăng thêm.

Thứ ba, về giải pháp công nghệ và Phối hợp liên ngành

Có thể cân nhắc việc thay thế tem giấy bằng tem điện tử có mã QR để người tiêu dùng có thể tự kiểm tra hàng thật/giả. Trang bị thiết bị hiện đại cho các lực lượng chức năng để thiết lập "Vành đai số" biên giới: ví dự như camera cảm biến nhiệt, máy soi chiếu di động, flycam và hệ thống giám sát tự động tại các đường mòn, lối mở trọng điểm để phát hiện, ngăn chặn thuốc lá nhập lậu.

Tăng cường hơn nữa sự phối hợp đa lực lượng: Xây dựng quy chế phối hợp "4 trong 1" giữa Công an, Biên phòng, Hải quan và Quản lý thị trường trên một nền tảng dữ liệu số chung về tội phạm, ví dụ như hành vi vi phạm để để theo dõi hành vi "vi phạm nhiều lần" trên toàn quốc.

Thứ tư, thay đổi tư duy truyền thông và vai trò cộng đồng

Truyền thông cần kết hợp cả việc giáo dục sức khỏe thuần túy sang cảnh báo về hệ quả pháp lý, ví dụ như nhấn mạnh vào mức phạt nặng đối với hành vi tàng trữ, dù chỉ là vài bao thuốc lá lậu.

Xây dựng cộng đồng giám sát: Khuyến khích người dân tích cực tố giác tội phạm thông qua các ứng dụng trực tuyến và có chế độ khen thưởng xứng đáng, bảo mật thông tin, bảo vệ tuyệt đối danh tính người tố giác tội phạm buôn lậu để biến mỗi người dân thành một "mắt xích" trong mạng lưới an ninh.

“Phòng chống thuốc lá lậu là một cuộc chiến bền bỉ, đòi hỏi sự đồng bộ giữa tư duy quản lý và công cụ thực thi. Việc tăng mức xử phạt hành chính không chỉ là biện pháp răn đe, trừng phạt, mà là thông điệp đanh thép của Nhà nước trong việc bảo vệ kỷ cương. Trong tuần này, Ban Pháp chế VCCI cũng sẽ có tham dự cuộc họp với về xây dựng các quy định mới cho Bộ Luật Hình sự, chúng tôi sẽ cân nhắc đưa mức xử phạt thuốc lá lậu vào danh mục điều chỉnh.

Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả thực chất, chúng ta không thể chỉ dựa vào các đợt ra quân cục bộ mà cần một cuộc cách mạng về pháp lý, trong đó cần nâng cao mức phạt kinh tế tiệm cận với khu vực. Nếu chúng ta kết hợp được sự chặt chẽ, nghiêm minh của pháp luật và thực thi pháp luật, kết hợp với quản trị công nghệ hiện đại và nâng cao nhận thức nhân dân, chúng tôi tin rằng nạn buôn lậu thuốc lá sẽ sớm được kiểm soát, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh và một cộng đồng khỏe mạnh hơn”, bà Thuỷ góp ý.

Phát biểu tại toạ đàm, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam chia sẻ, ngoài buôn lậu thuốc lá điếu, điều đáng lo ngại hiện nay là sự len lỏi của thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Dù đã được đưa vào danh mục hàng cấm và chính thức bị cấm từ ngày 1/1/2025, thế nhưng đến nay thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vẫn đang âm thầm len lỏi trong đời sống, đặc biệt là giới trẻ với nhiều hệ lụy khôn lường đến sức khỏe.

Ông Nhân cho rằng, các sản phẩm này vẫn được buôn lậu và bán tràn lan, nhắm trực tiếp vào giới trẻ, học sinh, sinh viên thông qua các nền tảng mạng xã hội. Người mua chỉ cần nhắn tin qua Zalo hoặc messenger, hàng sẽ được giao tận tay với giá rẻ.

“Thuốc lá lậu có lợi thế bất hợp pháp về giá do trốn thuế, không chịu các chi phí tuân thủ pháp luật, không kiểm soát chất lượng và không in cảnh báo sức khỏe theo quy định. Đây là hình thức cạnh tranh không lành mạnh, tạo sức ép rất lớn lên các doanh nghiệp làm ăn chân chính, đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe người tiêu dùng”, ông Nhân nói.

Theo ông Nhân, trong thời gian qua, Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành, đã có sự chỉ đạo quyết liệt đặc biệt là việc ban hành các khung pháp lý chặt chẽ, có tính răn đe cao nhất từ trước đến nay. Tuy nhiên, trước diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp của hoạt động buôn lậu thuốc lá, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ, thống nhất, rõ trách nhiệm và đủ sức răn đe.

Ông Nhân kiến nghị tiếp tục mở các chuyên án tại các tuyến, địa bàn trọng điểm; triệt phá tận gốc các đường dây buôn lậu xuyên quốc gia từ khu vực biên giới, không để hàng lậu tập kết, phân tán vào nội địa. Xử lý hình sự thật nghiêm minh các đối tượng cầm đầu để răn đe, đặc biệt với hành vi tái phạm cần xem xét xử lý hình sự. Đẩy mạnh đấu tranh với hoạt động mua bán thuốc lá trái phép trên không gian mạng, rất cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để rà soát, xử lý tận gốc các tài khoản, hội nhóm và gỡ bỏ các tài khoản vi phạm.

“Cần giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, các lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra, xử lý mạnh theo Nghị định 90/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/5/2026). Các điểm bán không dám bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn đứng”, ông Nhân nói. Về cơ chế chính sách, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng, cần tiếp tục nghiên cứu nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được.

Cùng với xử phạt hành chính, cần áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định. Ông Nhân khẳng định muốn chống buôn lậu hiệu quả, hành lang pháp lý phải đủ chặt để quản lý, đủ mạnh để răn đe, đủ rõ để thực thi và đủ đồng bộ để phối hợp hành động.

Đến từ Hội tư vấn Thuế, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế (VTCA) cho biết, Luật thuế Tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 được ban hành lần đầu tiên áp dụng bổ sung mức thuế tuyệt đối theo lộ trình từ năm 2027 đến năm 2031 song song với mức thuế tương đối 75% đã được áp dụng từ năm 2019. Theo đó, từ năm 2027, thuế Tiêu thụ đặc biệt đối với mỗi bao thuốc lá 20 điếu sẽ tăng thêm 2.000 đồng mỗi năm, đến năm 2031 tăng đủ là 10.00 đồng.

Theo bà Hải, việc gia tăng nghĩa vụ thuế là cần thiết nhằm định hướng tiêu dùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, song đồng thời cũng đẩy giá thành thuốc lá sản xuất trong nước lên cao, làm cho giá bán thuốc lá trong nước thậm chí cao so với thuốc lá lậu do thuốc lá lậu không đóng các khoản thuế, vô hình chung làm cho người tiêu dùng sẽ tìm đến thuốc lá lậu. “Tăng thuế mới chỉ là kiểm soát bề nổi với sản xuất trong nước, còn với nhập lậu, thị trường đang sử dụng lại chiếm tỷ trọng rất lớn. Mọi biện pháp thuế đều không có ý nghĩa khi thuốc lá lậu lộng hành vì không chịu bất kỳ loại thuế nào.

Chúng ta đã đối xử với thuốc lá lậu như hàng cấm - điều này chúng tôi hoàn toàn đồng ý, vì nó ảnh hưởng lớn tới sức khoẻ người tiêu dùng.

Sớm hoàn thiện khung pháp lý để thích nghi với tình hình mới

Phát biểu tại buổi tọa đàm, ông Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự- kinh tế, Bộ Tư pháp cho biết, để hạn chế buôn lậu thuốc lá, xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực này là 1 trong các biện pháp. Hiện nay, việc xử phạt vi phạm hành chính đối với buôn lậu thuốc lá đang được quy định tại Nghị định số 98/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số Nghị định số 17/2022/NĐ-CP. Tuy nhiên, thực trạng buôn lậu thuốc lá trong thời gian qua ngày càng diễn biến phức tạp. Hệ thống pháp luật trong đó có Nghị định số 98/2020/NĐ-CP và Nghị định số 17/2022/NĐ-CP đã bộc lộ những hạn chế, vướng mắc, bất cập.

Nhận diện vướng mắc bất cập của 2 nghị định nêu trên, ông Lê Đại Hải cho biết, 2 nghị định có 1 điểm bất hợp lý là dựa vào số lượng bao thuốc lá để phân biệt giữa xử lý hình sự và hành chính nên người buôn lậu chia nhỏ để vận chuyển nhiều chuyến khác nhau để bị xử lý vi phạm hành chính. Lực lượng chức năng khó chứng minh tính liên tục để cộng dồn số lượng. Bên cạnh đó, mức phạt tiền chưa tương xứng với lợi nhuận người buôn lậu thu được. Người buôn lậu bất chấp vì lợi nhuận do mức phạt chưa đủ tạo áp lực về kinh tế để chấm dứt hành vi buôn lậu. Mặt khác, hành vi tàng trữ, vận chuyển thuê vẫn đang thiếu chế tài xử phạt. Muốn xử phạt cần chứng minh hàng nhập lậu, không hóa đơn chứng từ hợp pháp trong khi đó người buôn lâụ tìm mọi cách hợp thức hóa hàng hóa các loại giấy tờ như quay vòng hóa đơn...

Ngoài ra, hoạt động thương mại điện tử bùng nổ mà thực tiễn đang thiếu các quy định đặc thù đối với hoạt động buôn bán qua sàn thương mại điện tử, kiểm soát được hàng buôn lậu. Ranh giới giữa xử lý hành chính và hình sự chưa rõ ràng gây khó cho các lực lượng chức năng trong quá trình xử lý. Trách nhiệm cá nhân, tổ chức có liên quan như chủ phương tiện, kho bãi nơi tập kết... chưa được quy định đầy đủ. Chế tài chủ yếu tịch thu tang vật và xử phạt tiền mà chưa truy thu lợi nhuận, lợi ích đối tượng buôn lậu thu được. Việc sửa đổi, bổ sung Nghị định số 98/2020/NĐ-CP và Nghị định số 17/2022/NĐ-CP là rất cấp thiết. Theo chương trình phân công, Bộ Tư pháp cùng Bộ Công thương phối hợp các cơ quan chức năng có liên quan xây dựng dự thảo nghị định thay thế để trình Chính phủ thời gian tới. Hiện nay, Bộ Công thương đang tiến hành tổng kết đánh giá quá trình thực thi 2 nghị định, chuẩn bị dự thảo và xin ý kiến các bộ, ngành, đơn vị... liên quan trình Bộ Tư pháp thẩm định theo quy định.

Theo ông Lê Đại Hải, để xử lý một cách quyết liệt hành vi buôn lậu thuốc lá, cơ quan chức năng có thể xây dựng riêng một nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này, từ đó cá thể hóa hành vi vi phạm và cá thể hóa hình phạt. Ngoài ra, nếu không có tổ chức thi hành pháp luật trên thực tế thì việc răn đe rất khó dù có sửa đổi, bổ sung các nghị định.

Chia sẻ tại toạ đàm, Trung tá Phạm Văn Ngọc, cán bộ Phòng Phòng Chống buôn lậu, hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an cho biết, kết quả 10 năm của lực lượng chống buôn lậu (theo tổng hợp của công an các địa phương), đã bắt giữ trên 3.400 vụ, hơn 4.200 đối tượng, trong đó có 99 vụ với 169 bị can liên quan đến tội phạm mua bán vận chuyển ma tuý núp bóng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Tuy nhiên, theo Trung tá Phạm Văn Ngọc, trong quá trình thực thi có một số khó khăn, vướng mắc. Đó là, sau khi Nghị quyết 173 của Quốc hội thực hiện về cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, shisha, bóng cười tại Việt Nam từ năm 2025, đến nay còn một số khó khăn, như chưa có khái niệm cụ thể liên quan đến hướng dẫn, khái niệm định nghĩa của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, dẫn đến khó khăn việc xác định hành phạm vi vi phạm trong quá trình xử lý của cơ quan chức năng.

Đối với hành vi buôn bán, vận chuyển thuốc lá điếu nhập lậu với số lượng từ 500 bao trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Do đó, nếu vận chuyển dưới 500 bao, hành vi thường bị xử phạt vi phạm hành chính. Các đối tượng khi buôn bán hàng cấm đã chia nhỏ để vận chuyển, buôn bán, điều này ảnh hưởng đến định lượng khi điều tra, xử lý. Vì vậy, đề xuất cần xem xét sửa đổi về mặt định lượng và số lượng hàng hoá vi phạm có thể giảm xuống. Bên cạnh đó có thể kết hợp định lượng và xác định giá trị hàng hoá cần xem xét sửa đổi.

Về xử lý hành chính, Trung tá Phạm Văn Ngọc cho biết, cần tăng mức xử phạt vi phạm hành chính với hành vi buôn lậu thuốc lá. Bên cạnh đó, kết hợp xem xét về số lượng, nếu đối tượng chia nhỏ số lượng để buôn lậu, khi số lượng không đủ xử lý hình sự, nhưng đối tượng trước đó nếu đã bị xử lý hành chính thì khi tái phạm có thể xem xét xử lý hình sự.

Chung tay đẩy lùi thuốc lá lậu

Nếu như trước đây, thuốc lá lậu chủ yếu vận chuyển với số lượng lớn qua các tuyến biên giới, thì hiện nay các đối tượng đã chuyển sang hình thức chia nhỏ, vận chuyển nhiều chặng, lợi dụng các dịch vụ giao hàng, sàn thương mại điện tử để tiêu thụ hàng hóa.

Cùng với đó, một xu hướng rất đáng lo ngại hiện nay là sự gia tăng của các loại thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Các sản phẩm này có đặc điểm nhỏ gọn, dễ vận chuyển, khó phát hiện. Điều này đặt ra nguy cơ rất lớn không chỉ về kinh tế mà còn về sức khỏe lâu dài của xã hội.

Ngoài tăng mức xử phạt đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu là để tạo sức răn đe, cũng thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật đối với hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, còn cần sự phối hợp đồng bộ của các lực lượng chức năng trong việc tăng cường tuần tra, kiểm soát, phát hiện, xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển thuốc lá nhập lậu, đặc biệt là thuốc lá mới.

Chia sẻ tại toạ đàm, Đại tá Nguyễn Tiến Mão, Phó Cục trưởng Cục Phòng chống ma tuý và tội phạm, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng (BĐBP), cho biết, hiện nay, chúng ta đã có hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ, từ Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đến các quy định xử phạt hành chính và hình sự đối với hành vi buôn lậu thuốc lá. Các lực lượng như Công an, BĐBP, Hải quan, Quản lý thị trường đã vào cuộc quyết liệt và đạt được nhiều kết quả tích cực.

Đặc biệt, một điểm mới rất đáng chú ý, từ năm 2025, Việt Nam đã chính thức cấm hoàn toàn thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng (theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024). Đây là một quyết định rất mạnh mẽ, thể hiện sự chủ động của Nhà nước trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn chặn nguy cơ phát sinh các loại hình thuốc lá mới.

Tuy nhiên, theo Đại tá Nguyễn Tiến Mão, bên cạnh đó, vẫn còn một số hạn chế.

Theo quy định của Bộ Luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, BĐBP không có thẩm quyền điều tra đối với các vụ án mà tang vật là thuốc lá điếu nhập lậu, trong khi, đây là các hành vi vi phạm pháp luật xảy ra ở khu vực biên giới mà BĐBP bắt giữ nhiều vụ, số lượng lớn.

Các vụ việc khi phát hiện, bắt giữ, theo quy định của pháp luật BĐBP phải chuyển giao ngay dẫn đến việc khai thác, thu thập phương thức thủ đoạn phục vụ công tác nghiệp vụ đấu tranh tiếp theo gặp nhiều khó khăn.

Việc xử lý đối với thuốc lá điếu nhập lậu đang thực hiện song song 2 văn bản. Vì vậy, khi bắt giữ vụ việc cùng đối tượng vận chuyển trái phép thuốc lá điếu nhập lậu, có đơn vị lại áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả tịch thu tang vật và bàn giao cho cơ quan chuyên trách tại địa phương để tiêu hủy, có đơn vị lại ban hành quyết định tịch thu và buộc tiêu hủy ngay đối với hàng hóa là thuốc lá điếu nhập lậu dẫn đến không thống nhất trong xử lý tang vật.

Trước thủ đoạn chia nhỏ số lượng thuốc lá để tránh bị xử lý hình sự, Đại tá Nguyễn Tiến Mão đề xuất cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.

Đặc biệt, đề xuất đối với hành vi vi phạm hành chính từ 2 lần trở lên là xử lý hình sự để đảm bảo đủ sức răn đe. 

Tăng cường sự phối hợp, trao đổi thông tin giữa các lực lượng trong công tác đấu tranh, ngăn chặn hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá nhập lậu theo hướng kết hợp 3 lớp từ ngoài biên giới, khu vực biên giới và địa bàn nội địa, tập trung vào các địa bàn, tuyến trọng điểm kết hợp ứng dụng công nghệ trong công tác quản lý, giám sát, kiểm soát hoạt động buôn bán, trao đổi, thanh toán trên không gian mạng.

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của thuốc lá (chủ yếu là hàng giả, hàng nhái, kém chất lượng) thông qua các hình thức tuyên truyền phong phú như: Qua báo chí, pano, áp phích, khẩu hiệu, tờ rơi, trên không gian mạng... để đảm bảo phù hợp với mọi lứa tuổi.

Phối hợp với chính quyền địa phương, các lực lượng chức năng quan tâm phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực biên giới, phát triển kinh tế bền vững cho người dân thông qua các hình thức: Hỗ trợ vay vốn để phát triển sản xuất, hỗ trợ cây trồng, vật nuôi, hỗ trợ đào tạo nghề... khi người dân có thu nhập ổn định, cùng với việc được tuyên truyền nâng cao nhận thức pháp luật và xử lý nghiêm minh, kịp thời mọi hành vi vi phạm sẽ góp phần giảm động cơ tiếp tay cho buôn lậu, tích cực tham gia tố giác tội phạm.

“Phòng chống thuốc lá lậu là một nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, muốn đạt hiệu quả, chúng ta không chỉ “chống” mà còn phải “chống từ gốc”, từ nhu cầu tiêu dùng, từ lợi ích kinh tế, và từ nhận thức của người dân”, Đại tá Nguyễn Tiến Mão nhấn mạnh.

Phát biểu tại toạ đàm, ông Nguyễn Đăng Sinh, Chủ tịch, Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam cho biết, buôn lậu và nhập lậu thuốc lá đang là vấn đề nhức nhối, gây hại cho sức khỏe, làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp hợp pháp và thất thu ngân sách.

Trong nhiều năm, thuốc lá nhập lậu là mặt hàng vi phạm phổ biến, kéo theo thất thu thuế và cạnh tranh không lành mạnh, làm gia tăng nguy cơ tội phạm ở khu vực biên giới. Tuy nhiên, hiện nay công tác đấu tranh đang gặp thách thức pháp lý mới do những thay đổi trong hệ thống pháp luật.

Nghị định số 173/2024/NĐ-CP ngày 27/12/2024 của Chính phủ chính thức có hiệu lực từ ngày 15/2/2025, bãi bỏ việc xếp “thuốc lá điếu nhập lậu” vào danh mục hàng hóa cấm kinh doanh theo pháp luật về quản lý thương mại. Trong khi đó, Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) vẫn quy định thuốc lá nhập lậu là hàng cấm và là đối tượng của các tội “buôn bán hàng cấm” và “tàng trữ, vận chuyển hàng cấm”.

"Sự không thống nhất giữa các đạo luật tạo ra nhiều khoảng trống, gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong xử lý vi phạm. Hệ quả là hình thành “khoảng trống” giữa xử phạt hành chính và hình sự, khi xử phạt hành chính không còn là căn cứ kiểm soát, không còn làm nền tảng xác định hàng cấm dẫn đến không có cơ sở chuyển vụ việc hành chính sang xử lý hình sự hoặc ngược lại", ông Sinh nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam, nhiều vụ buôn lậu thuốc lá quy mô nhỏ không đủ yếu tố cấu thành tội phạm nên trước đây bị xử phạt hành chính, nhưng hiện nay lại thiếu căn cứ xử lý.

Điều này khiến vi phạm dễ bị bỏ lọt, làm suy giảm tính răn đe của pháp luật và tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu gia tăng. Đồng thời, gây bất lợi lớn cho doanh nghiệp hợp pháp do phải cạnh tranh không lành mạnh với thuốc lá nhập lậu giá rẻ, không chịu thuế và kiểm soát chất lượng.

Để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc thực tiễn phát sinh từ mâu thuẫn trong pháp luật, tạo điều điện kiểm tra xử lý kịp thời, nghiêm minh các hành vi buôn lậu thuốc lá điếu và hàng giả, ông Nguyễn Đăng Sinh cho rằng, cần thực hiện nhiều giải pháp, đồng bộ từ pháp luật đến thực thi, trong đó khẩn trương ban hành văn bản hướng dẫn xác định “hàng cấm” theo BLHS.

"Tuy Nghị định 173 đã bãi bỏ thuốc lá nhập lậu khỏi danh mục hàng cấm kinh doanh, nhưng để đảm bảo phòng, chống vi phạm và tội phạm ở lĩnh vực này, liên ngành tư pháp Trung ương cần phối hợp với Bộ Công Thương và Bộ Tư pháp cần ban hành văn bản hướng dẫn khẳng định rõ thuốc lá điếu nhập lậu vẫn là hàng hóa cấm lưu hành, là đối tượng phạm tội theo quy định của BLHS", ông Sinh nêu. Ông cũng cho biết, cần thiết lập cơ chế phối hợp nhanh giữa lực lượng hành chính và hình sự trong việc kiểm tra, tạm giữ hàng hóa nghi là thuốc lá điếu nhập lậu trước khi chuyển giao cho Cơ quan điều tra để thụ lý giải quyết theo thủ tục tố tụng hình sự.

Ngoài xử phạt hành chính và xử lý theo quy định của Bộ luật hình sự, ông Nguyễn Đăng Sinh cho rằng, cần chủ động ngăn chặn thuốc lá lậu, giả từ đầu nguồn; tăng cường quản lý địa bàn, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền để người dân không tham gia buôn bán, vận chuyển, tàng trữ, sử dụng; tăng cường phối hợp từ cơ sở xã, phường, tỉnh, cấp quốc gia và phân định rõ trách nhiệm từng đơn vị trong phòng, chống kinh doanh thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả.

Ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) cho biết, sau 11 năm triển khai, thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg ngày 30/9/2014 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, đến nay tình hình buôn lậu, vận chuyển thuốc lá trên các tuyến địa bàn có chiều chuyển biến tích cực.

Đối với Ngành Hải quan, Bộ Tài chính, công tác phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Bộ Tài chính, Ban Chỉ đạo quốc gia; luôn nhận được sự quan tâm, phối hợp của các đơn vị, lực lượng chức năng trong và ngoài ngành: Cơ quan Công an, Cảnh sát biển, Bộ đội Biên phòng trong triển khai các biện pháp nghiệp vụ đấu tranh phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới thu được nhiều kết quả tích cực, đã phối hợp với các đơn vị chức năng trên địa bàn triệt phá được nhiều vụ buôn bán, vận chuyển thuốc lá lớn. Đối tượng và tang vật bàn giao cho cơ quan Công an tiếp tục điều tra, xử lý theo trình tự pháp luật.

Để phát huy những kết quả đã đạt được và quyết tâm đấu tranh phòng, chống các hoạt động buôn lậu thuốc, chống thất thu ngân sách nhà nước và giảm nguy cơ ảnh hưởng của thuốc lá nhập lậu, không rõ nguồn gốc, xuất xứ gây hại đến sức khỏe cộng đồng, Cục Hải quan, Bộ Tài chính cho biết thời gian tới tập trung triển khai một số biện pháp nghiệp vụ trọng tâm, trong đó đẩy mạnh công tác kiểm tra, kiểm soát tại các địa bàn trọng điểm về buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá như: Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lào Cai, Hà Nội, Hồ Chí Minh, Quảng Trị, Long An, An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp,... để nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép thuốc lá, thuốc lá thế hệ mới qua biên giới và xử lý nghiêm các đối tượng vi phạm.