TP Hồ Chí Minh giải bài toán tăng trưởng xanh

Với quy mô dân số hơn 14 triệu người, tỷ lệ đô thị hóa đạt hơn 78%, mỗi ngày thành phố phát sinh gần 1,5 triệu m³ nước thải sinh hoạt. Tuy nhiên, tỷ lệ thu gom và xử lý mới đạt khoảng 49,6%, đồng nghĩa với việc một lượng lớn nước thải vẫn đang xả trực tiếp ra môi trường, gây áp lực nặng nề lên hệ thống sông, kênh, rạch.

Chất thải rắn sinh hoạt cũng tăng nhanh, đạt khoảng 14.116 tấn/ngày vào năm 2025, tăng gần 1,2 lần so với năm 2021. Dù tỷ lệ thu gom đạt gần 99,9%, nhưng việc phân loại tại nguồn còn hạn chế, phần lớn vẫn xử lý bằng chôn lấp, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm thứ cấp. Đô thị hóa nhanh trong khi hạ tầng chưa theo kịp còn gây ra ùn tắc giao thông, ngập úng cục bộ, những yếu tố làm gia tăng ô nhiễm không khí và suy giảm chất lượng sống.

Là trung tâm công nghiệp lớn, TP Hồ Chí Minh ghi nhận sản xuất công nghiệp chiếm hơn 60% GRDP, với tốc độ tăng trưởng bình quân 6,83%/năm trong giai đoạn 2021–2025. Tuy nhiên, sự phát triển này kéo theo tổng lượng nước thải công nghiệp hiện đạt khoảng 409.192 m³/ngày. Dù 100% khu công nghiệp, khu chế xuất đã có hệ thống xử lý nước thải tập trung, nhưng vẫn còn một số cơ sở ngoài khu chưa đảm bảo tiêu chuẩn, góp phần gây ô nhiễm cục bộ tại các kênh rạch.

Về khí thải, tổng tải lượng các chất ô nhiễm từ công nghiệp mỗi ngày lên tới 23,4 tấn bụi PM10, 132 tấn SO₂, 265 tấn NOx và 219 tấn CO. Đây là những con số đáng báo động, đặc biệt trong bối cảnh chất lượng không khí đô thị đang có xu hướng suy giảm.

Chất thải rắn công nghiệp cũng ở mức cao, hơn 6.577 tấn/ngày, trong đó có khoảng 762 tấn chất thải nguy hại. Dù tỷ lệ thu gom, xử lý đạt 100%, nhưng áp lực về công nghệ xử lý và quỹ đất vẫn là thách thức lớn.

Song song đó, hoạt động xây dựng diễn ra dày đặc, từ hạ tầng giao thông, nhà ở đến các dự án metro. Quá trình thi công phát sinh bụi, khí thải, nước thải và chất thải rắn. Tình trạng vận chuyển vật liệu gây rơi vãi, tiếng ồn, ô nhiễm cục bộ vẫn chưa được kiểm soát triệt để.

Giao thông vận tải là một trong những nguồn gây ô nhiễm không khí lớn nhất tại TP Hồ Chí Minh. Theo kiểm kê, tổng lượng phát thải từ giao thông lên tới hơn 4,4 triệu tấn CO mỗi năm, cùng với 163.878 tấn NOx và gần 8.593 tấn bụi PM2.5.

Đáng chú ý, giao thông đường bộ chiếm hơn 95% tổng lượng phát thải. Tại nhiều nút giao thông lớn, nồng độ bụi vượt quy chuẩn từ 1,1 đến 4,6 lần, tiếng ồn vượt từ 7–12 dB(A), ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.

Ở lĩnh vực trồng trọt, mỗi năm thành phố sử dụng khoảng 61.526 tấn phân bón hóa học và 1.100 tấn thuốc bảo vệ thực vật. Tuy nhiên, hiệu suất sử dụng chỉ đạt 30–50%, khiến hàng chục nghìn tấn hóa chất dư thừa thấm vào đất, nước. Hoạt động chăn nuôi với hơn 1,86 triệu gia súc và 31 triệu gia cầm phát sinh khoảng 45.000 m³ nước thải/ngày và 3.500 tấn chất thải rắn, gây áp lực lớn lên môi trường nếu không được xử lý tốt.

Trong lĩnh vực y tế, với 164 bệnh viện và hàng nghìn cơ sở khám chữa bệnh, mỗi ngày phát sinh khoảng 25.000 m³ nước thải và 163 tấn chất thải y tế. Dù đã được xử lý, nhưng rủi ro vẫn luôn hiện hữu nếu xảy ra sự cố…

Trước bối cảnh đó, TP Hồ Chí Minh đã xác định rõ định hướng: Chuyển từ “tăng trưởng nâu” sang “tăng trưởng xanh”, từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, dựa trên hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm phát thải.

Không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, thành phố đã cụ thể hóa bằng hàng loạt mục tiêu đến năm 2030. Trong đó, đáng chú ý là mục tiêu 80% nước thải đô thị được thu gom, xử lý; 90% rác thải sinh hoạt được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ mới; 100% xe buýt, taxi sử dụng năng lượng sạch; và tỷ lệ năng lượng tái tạo đạt khoảng 15% công suất hệ thống điện.

Một trong những giải pháp then chốt là đầu tư mạnh mẽ cho hạ tầng môi trường. Các dự án xử lý nước thải quy mô lớn như Bình Hưng, Nhiêu Lộc – Thị Nghè, Phú Mỹ đang được nâng cấp, mở rộng, góp phần cải thiện đáng kể năng lực xử lý.

Song song đó, thành phố đang thúc đẩy chuyển đổi mô hình quản lý chất thải rắn theo hướng kinh tế tuần hoàn. Việc phân loại rác tại nguồn, tái chế, thu hồi năng lượng từ rác không chỉ giúp giảm áp lực chôn lấp, mà còn biến rác thành tài nguyên.

Trong lĩnh vực công nghiệp, xu hướng phát triển khu công nghiệp sinh thái, khu công nghiệp tái chế đang được khuyến khích. Thành phố cũng siết chặt kiểm soát môi trường, yêu cầu 100% cơ sở thuộc diện quản lý phải lắp đặt hệ thống quan trắc tự động, truyền dữ liệu về cơ quan chức năng. Đáng chú ý, việc di dời các cơ sở gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư đang được đẩy nhanh, nhằm giảm thiểu tác động trực tiếp đến đời sống người dân.

Trong bức tranh tăng trưởng xanh, giao thông được xem là “mắt xích” quan trọng. Thành phố đang từng bước thay thế xe buýt diesel bằng xe sử dụng khí CNG, tiến tới xe điện; đồng thời khuyến khích phát triển phương tiện cá nhân thân thiện môi trường.  Các dự án metro, xe buýt nhanh (BRT), cùng hệ thống hạ tầng giao thông đồng bộ không chỉ giúp giảm ùn tắc, mà còn góp phần cắt giảm đáng kể lượng khí thải.

Một điểm đáng chú ý trong chiến lược tăng trưởng xanh của TP Hồ Chí Minh là thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Theo đó, chất thải của ngành này trở thành đầu vào của ngành khác, tạo thành một vòng tuần hoàn khép kín.

Bên cạnh đó, thành phố đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý môi trường, xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ môi trường theo thời gian thực. Các chương trình truyền thông, giáo dục môi trường được triển khai rộng khắp, nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của người dân. Từ việc phân loại rác tại nguồn, sử dụng sản phẩm thân thiện môi trường đến tiết kiệm năng lượng, mỗi hành động nhỏ đều góp phần tạo nên sự thay đổi lớn.