Có nên "hạ giải" tòa nhà Cục Tác chiến trong khu Hoàng thành Thăng Long?
Trong buổi công bố những kết quả khảo cổ mới nhất của năm 2022 tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long vào ngày 22/11, PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã đề xuất hạ giải nhà Cục Tác chiến (không không bao gồm Hầm Chỉ huy tác chiến T1) trong Hoàng thành Thăng Long.
Nhà Cục Tác chiến (Bộ Tổng Tham mưu của Quân đội Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ) nằm trong khuôn viên Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội. Hiện nay, nhà Cục Tác chiến chia đôi quảng trường trước cửa nền điện Kính Thiên đến Đoan Môn làm hai khu vực. Trước đó, nhiều nhà khoa học và Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đã đề xuất di dời nhà Cục Tác chiến nhằm tái tạo lại trục chính tâm từ điện Kính Thiên đến Đoan Môn và tạo một quảng trường lớn trước nền điện Kính Thiên để phục vụ tổ chức các sự kiện lớn.
Đề nghị nói trên đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng ý. Theo đó, nhà Cục Tác chiến được di dời về vị trí mới - nhà N2B để hoàn trả không gian Điện Kính Thiên. Tuy nhiên, Bộ yêu cầu, việc di dời này phải đảm bảo giữ nguyên kiến trúc của tòa nhà. Đến nay, nhiều nhà khoa học cho là yêu cầu này của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch không khả thi.
Trong khi việc di dời nhà Cục Tác chiến chưa được thực hiện, năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục cho phép Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật thăm dò tại khu vực phía Đông - Bắc di tích nền Điện Kính Thiên thuộc Hoàng thành Thăng Long. Khu vực khai quật có tổng diện tích gần 1.000m2, trong đó một phần diện tích khai quật nằm trong lòng nhà Cục Tác chiến.
Theo kết quả đợt khai quật khảo cổ được công bố ngày 22/11, từ một số hố thám sát nằm trong nhà Cục Tác chiến, các nhà khoa học đã có một số phát hiện mới, quan trọng về cấm thành Thăng Long như: Ngự Đạo thời Lê Sơ được lát bằng gạch vuông đỏ cỡ lớn; bên cạnh Ngự Đạo có thêm một lối đi phụ ở phía Đông bằng gạch lát nghiêng và lối đi này trùng khớp vào cửa phụ phía Đông của cửa Đoan Môn.
Hố thám sát ở giữa lòng nhà xuất lộ hàng gạch bó 2 lớp chạy theo chiều Đông – Tây có khả năng là hàng gạch bó nền ngăn sân Đại Triều làm 2 cấp khác nhau.
Theo các nhà khoa học thì các phát hiện nói trên cần được nghiên cứu thêm, từ đó nhằm làm sáng rõ hơn về cấm thành Thăng Long, nhất là khu chính Điện Kính Thiên – trung tâm quyền lực của nhiều triều đại phong kiến, hiện đang được đề xuất phục dựng tại Hoàng thành.
Dịp này, PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã nêu đề xuất hạ giải nhà Cục Tác chiến. Tòa nhà được hạ giải không bao gồm Hầm Chỉ huy tác chiến T1 – khu vực hiện vẫn đang được khai thác, phục vụ khách tham quan. Theo ông Cường, việc hạ giải nhà Cục Tác chiến là cần thiết nhằm hoàn trả lại không gian Điện Kính Thiên. Việc hạ giải tòa nhà này hoàn toàn không làm thay đổi giá trị nổi bật toàn cầu của di sản Hoàng thành Thăng Long vì tòa nhà không biểu trưng cho quyền lực Đông Dương thuộc Pháp và tòa nhà được suy đoán là trại lính thời Pháp.
Trong khi đó, TS Phạm Lê Huy (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) lại cho rằng, việc hạ giải tòa nhà cần phải cân nhắc rất kỹ vì đây cũng là di tích của một thời kỳ lịch sử đất nước và cũng nằm trong khu vực cần được bảo tồn.
TS Lê Thị Minh Lý, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa cũng chia sẻ: Trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nhiều khi chúng ta phải lựa chọn, không thể bảo tồn tất cả. Việc hạ giải hay không bảo tồn nhà Cục Tác chiến là câu chuyện cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Trước lúc quyết định, Ban tổ chức cần phải đánh giá thật kỹ.
Theo TS Lê Thị Minh Lý, nếu bảo tồn tòa nhà mà khiến chúng ta không tìm được những nội dung quan trọng khác của di sản đang nằm sâu trong lòng đất thì sẽ có lỗi với di sản. Trong khi đó, việc mở rộng nghiên cứu di sản Hoàng thành Thăng Long cũng phù hợp với khuyến nghị của UNESCO. Nhưng muốn hạ giải tòa nhà Cục Tác chiến – một phần di tích đang hiện hữu trong khu di sản, thì Trung tâm Bảo tồn Di sản Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội cũng cần đủ cơ sở để thuyết phục được UNESCO và trước đó cần công bố rộng rãi để có ý kiến nhiều chiều.
PGS.TS Tống Trung Tín – người phụ trách đợt khai quật khảo cổ năm 2022 cho biết, khu vực khai quật lần này nằm ở trung tâm sân Đại Triều (sân Đan Trì, sân Kính Thiên, nơi thiết triều). Hố khai quật nằm ở khoảng giữa nền điện Kính Thiên và di tích Đoan Môn. Kết quả khai quật tiếp tục làm phát lộ dấu tích kiến trúc của các thời kỳ Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng, Nguyễn. Ngoài các dấu tích sân Đan Trì đường Ngự Đạo thời Lê sơ và Lê Trung hưng, trong đó có dấu tích phát hiện ở các hố thám sát trong nền nhà Cục Tác chiến, các nhà khoa học còn tìm thấy các dấu tích làm sáng tỏ hơn kiến trúc thời Lý, Trần, có thể góp phần quan trọng trong phục dựng Điện Kính Thiên.
Đó là dấu tích bức tường lớn chạy theo chiều Đông Tây với nhiều lần cải tạo mở rộng. Bức tường này có thể bao quanh khu vực tương đối lớn và có nhiều kiến trúc quan trọng vì thế người xưa đã mở nhiều cống nước đi qua chân tường đổ vào đường nước lớn. Đáy cống được làm bằng đá phiến có đục 2 lỗ vuông có thể được dùng để cài song sắt chống đột nhập. Ngoài ra còn có dấu tích móng cột kiến trúc còn nguyên chân tảng đá hoa sen, nền lát gạch vuông còn lại khá nguyên vẹn…