Đồng bào Tà Ôi ở đại ngàn Trường Sơn bảo tồn và phát huy nghề dệt dèng

Đặc biệt, nghề dệt dèng đã giúp nhiều phụ nữ đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng cao thoát nghèo, mang lại nguồn thu nhập ổn định.

Bà Lê Thị Thêm, nguyên Trưởng Phòng Văn hóa – Khoa học và Thông tin huyện A Lưới cũ cho biết, dệt dèng là một loại hình sản xuất thủ công độc đáo của đồng bào dân tộc Tà Ôi, Pa Cô, Vân Kiều tại các xã vùng cao A Lưới, TP Huế. Mỗi sản phẩm dệt dèng có giá trị về nhiều mặt, vừa là vật dụng bảo đảm nhu cầu sinh hoạt vừa là tác phẩm nghệ thuật, thể hiện nét đặc trưng độc đáo trong kho tàng văn hóa các dân tộc.

Theo lời bà Thêm, nguyên liệu để tạo nên sản phẩm này là những cây bông được đồng bào trồng trên rẫy, qua nhiều công đoạn như phơi khô, tách lấy bông, bật bông, cán, vấn, xe, giăng, kéo thành sợi. Khi đã có sợi vải, người thợ sẽ nhuộm màu bằng các loại lá, vỏ, củ, rễ cây khai thác từ núi rừng. Sau đó phơi khô trước khi dệt. Khi dệt xong, trên nền vải, người phụ nữ khéo léo điểm những hạt cườm, quả rừng... thành hoa văn vừa đẹp mắt vừa chứa đựng những biểu tượng về đời sống cộng đồng.

Hoa văn trang trí của người Tà Ôi được chia theo 3 chủ đề (động, thực vật; thiên nhiên và đồ vật) chủ yếu được tạo nên từ những hạt cườm gắn trên mặt dèng. Đây chính là điểm khác biệt giữa loại thổ cẩm truyền thống của người đồng bào Tà Ôi (A Lưới) với sản phẩm dệt thổ cẩm ở các địa bàn khác.

Theo các già làng, hàng trăm năm qua, đồng bào Tà Ôi và các dân tộc thiểu số huyện A Lưới cũ vẫn không ngừng giữ gìn, bảo tồn nghề dệt dèng truyền thống của cha ông. Ban đầu, nghề dệt dèng chỉ lưu truyền trong cộng đồng dân tộc Tà Ôi. Thời điểm đó, những ngày đã xong mùa rẫy, những ngày trời mưa, nhàn rỗi, người phụ nữ Tà Ôi lại cặm cụi bên khung dệt để dệt nên những tấm vải dèng làm của hồi môn cho con gái, quà cưới hay để các thành viên trong gia đình mặc vào các ngày lễ hội quan trọng của đồng bào...

Cuối năm 2016, dệt dèng của huyện A Lưới cũ đã được Bộ VH-TT&DL đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, “dèng A Lưới” đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN) cấp chứng nhận nhãn hiệu tập thể từ năm 2019 nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho nghề truyền thống phát huy giá trị, mang lại nguồn thu bền vững cho đồng bào Tà Ôi sinh sống ở dãy Trường Sơn thuộc địa bàn TP Huế.

Nhiều phụ nữ tham gia nghề dệt dèng tại các hợp tác xã được biết, thu nhập bình quân đầu người của lao động từ 50- 60 triệu đồng/người/năm. “Dù giá trị sản xuất tại các làng nghề, cơ sở nghề không cao nhưng đã giải quyết lượng lớn lao động nông nhàn, lao động thời vụ tại địa phương. Đồng thời, ổn định trật tự ở vùng biên giới, đóng góp xây dựng kinh tế - xã hội và góp phần thực hiện hiệu quả các chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo”, bà Thêm cho biết. Hiện chính quyền các xã A Lưới đã tổ chức mô hình du lịch cộng đồng trải nghiệm tìm hiểu nghề dệt dèng của dân tộc Tà Ôi, góp phần kết nối nguồn khách du lịch tìm hiểu và tiêu thụ những sản phẩm truyền thống của bà con địa phương.

Hiện tại các xã từ A Lưới 1 đến A Lưới 5, có 7 cơ sở sản xuất kinh doanh nghề dệt dèng truyền thống với khoảng 400 lao động thường xuyên. Các hợp tác xã và tổ hợp dệt dèng tập trung nằm khu vực biên giới giáp Lào. Nghệ nhân Mai Thị Hợp - người đã gắn bó với dệt dèng 50 năm qua và là một trong những người mạnh dạn đi đầu trong bảo tồn và phát triển nghề dệt dèng truyền thống của dân tộc, cho biết gần 20 năm trước, bà đã thành lập tổ hợp dệt dèng, sau này đổi thành Hợp tác xã Thổ cẩm xanh AzaKooh ở xã A Lưới 2. Từ vài thành viên ban đầu, hiện nay hợp tác xã này đã có hơn 100 người tham gia, là phụ nữ trên địa bàn và các xã lân cận, góp phần tạo thêm nguồn thu nhập cho các gia đình ngoài các công việc làm chăn nuôi, trồng trọt…

Những sản phẩm dèng của phụ nữ đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng cao không chỉ được tiêu thụ ở nhiều địa phương trong nước mà còn được giới thiệu rộng rãi đến công chúng và du khách trong, ngoài nước qua các kỳ Festival, hội chợ, triển lãm. Đặc biệt, trong các kỳ Festival làng nghề truyền thống Huế, vải dèng thổ cẩm của A Lưới được trình diễn trên sân khấu thời trang qua bộ sưu tập của các nhà thiết kế thời trang. Hiện dệt dèng đã vươn xa khi được các nhà thiết kế thời trang giới thiệu ở Nhật Bản, Pháp… Ngoài các tấm dèng thì loại vải thổ cẩm này còn được sáng tạo thành các mặt hàng lưu niệm như: túi xách, ví, khăn choàng, giày dép, áo dài, váy… phù hợp với nhu cầu của thị trường, đặc biệt là du khách.

Bên cạnh đó, dệt dèng còn là đề tài nghiên cứu được nhiều trường nghệ thuật gợi ý để sinh viên tìm hiểu nghiên cứu. Trong nhiều lần tìm đến với dệt dèng, các nhóm sinh viên ngành thời trang của Trường Đại học Văn Lang (TP Hồ Chí Minh) và một số trường đại học khác từng bị cuốn hút bởi nét đẹp truyền thống của người Tà Ôi bên dãy Trường Sơn hùng vĩ.

Ngoài gom góp cho mình những tư liệu liên quan, các bạn sinh viên ấp ủ tạo ra những sản phẩm mới lạ dựa trên nguyên liệu, hoa văn... từ dệt dèng, rồi từ đó quảng bá nét văn hóa độc đáo này đến với bè bạn trong, ngoài nước. Xa hơn, những bạn trẻ muốn gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của đồng bào Tà Ôi như một bảo tàng sống động của nền may mặc với sự đa dạng, mang dấu ấn riêng.