Dùng AI sáng tác văn học nghệ thuật để dự thi: Cần sòng phẳng, minh bạch

Dè dặt, thử nghiệm chấp nhận tác phẩm dự thi sử dụng AI

Trong khi nhiều cuộc thi ở các lĩnh vực khác khá cởi mở với việc ứng dụng AI tạo các sản phẩm mới thì các cuộc thi sáng tác trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật lại khá dè dặt với sản phẩm từ AI. Nhiều cuộc thi, đặc biệt là các cuộc thi viết thẳng thừng từ chối các tác phẩm sử dụng AI. Một số sân chơi dành cho âm nhạc có sự cởi mở hơn khi chấp nhận tác phẩm có sự can thiệp của AI nhưng hầu như chưa để lại dấu ấn đặc biệt, thậm chí còn gây khá nhiều băn khoăn, tranh cãi.

Tại Cuộc thi sáng tác ca khúc tuyên truyền về Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII nhiệm kỳ 2026 – 2031, Ban tổ chức cho phép tác giả được sử dụng AI với điều kiện phải nhán dãn và làm rõ mức độ tham khảo. Quy định này từng gây tranh luận khá nhiều trong giới chuyên môn khi cuộc thi vừa phát động.

Cuộc vận động thi sáng tác ca khúc với chủ đề “80 năm - Tự hào Tham mưu CAND”, tác phẩm có sự can thiệp của AI được chấp nhận để chấm riêng. Tuy nhiên, kết quả chỉ có 1 tác giả dự thi nên Ban tổ chức không đưa vào chấm, xét giải thưởng. Các sản phẩm của tác giả này (80 tác phẩm) cũng được đánh giá là không thành công. Tác giả phụ thuộc quá nhiều vào AI để sáng tác, hạn chế trong ca từ, giai điệu khi viết về lực lượng Tham mưu CAND, thậm chí chưa đúng chủ đề.

Trao đổi với phóng viên Báo CAND, Thượng tá Lưu Xuân Đông, Phó Trưởng Phòng Văn hoá, văn nghệ, Cục Công tác chính trị, Bộ Công an, thành viên Ban tổ chức Cuộc vận động thi sáng tác ca khúc với chủ đề “80 năm - Tự hào Tham mưu CAND” cho biết, âm nhạc và công nghệ luôn song hành cùng với nhau. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo có thể giúp các tác giả hiện thực hoá nhiều ý tưởng mới, lạ, thu hút công chúng, tạo sức lan toả rộng rãi, đáp ứng hiệu quả tuyên truyền. Nhiều cuộc thi ở trong nước và quốc tế đã bước đầu chấp nhận tác phẩm có sự can thiệp của AI. Tuy nhiên, nếu chỉ sử dụng AI để sản xuất hàng loạt mà thiếu sự đầu tư của người am hiểu âm nhạc thì khó có thể thuyết phục giám khảo, người nghe.

Làm chủ công nghệ, minh bạch thông tin

Thượng tá, nhạc sĩ An Hiếu, Phó trưởng khoa Quản lý văn hóa, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội cho rằng, ứng dụng AI trong hoạt động nghệ thuật là xu hướng chung của thế giới và người làm nghệ thuật Việt Nam không thể đứng ngoài xu hướng này. Sản phẩm của AI làm nhanh hơn, có những cái rất hiệu quả, rất mới mẻ, được phổ biến rất rộng rãi. Nhưng người nghệ sĩ phải làm chủ công nghệ, không được phụ thuộc vào AI.

Nhạc sĩ không sử dụng tất cả những gì AI sản xuất ra mà chỉ tận dụng các gợi ý AI đưa ra để tham khảo. Khi sáng tạo, nghệ sĩ phải sử dụng ngôn ngữ của mình, đặc biệt là ngôn ngữ của người Việt, để công chúng cảm nhận đấy là tác phẩm của Việt Nam, với màu sắc riêng có của Việt Nam, với cá tính của chủ thể sáng tạo.

Nhạc sĩ An Hiếu cũng cho rằng, không thể chấp nhận việc đưa những sản phẩm là kết quả từ AI dự các cuộc thi đi sáng tác văn học, nghệ thuật. Theo nhạc sĩ An Hiếu, hiện nay, trong các cuộc thi, cuộc vận động sáng tác đã xảy ra hiện tượng người ta đưa một bài thơ cho AI làm ra một bài nhạc rồi nhận mình là tác giả. Người có trình độ chuyên môn sẽ nhận ra ngay các sản phẩm này.

"Đối với âm nhạc, điểm dễ nhận ra nhất là tiếng Việt rất nhiều dấu, còn sản phẩm AI thường bị ép lời, ép chữ vào nốt nhạc, “lơ lớ như nghe ông Tây hát Chèo”.  Sản phẩm AI sản xuất hàng loạt, dễ lặp lại, dù rằng có thể bắt chiếc được phong cách của nghệ sĩ", nhạc sĩ An Hiếu chia sẻ.

Bày tỏ quan điểm kịch liệt phản đối sử dụng AI trong sáng tác văn học, Thượng tá, nhà văn Lê Thị Thanh Bình (Như Bình), Trưởng Ban Chuyên đề, Báo CAND, thành viên Hội đồng giám khảo Cuộc thi sáng tác truyện ngắn “Vận hội mới” cho rằng, chỉ nên sử dụng AI là công cụ để hỗ trợ công việc như giúp sửa lỗi chính tả, soạn thảo văn bản đúng quy cách, thậm chí trong xử lý tin nhanh, hỗ trợ viết content truyền thông… 

Sử dụng AI để sáng tạo văn học và nghệ thuật thì phải xem lại. Nếu sử dụng thì phải minh bạch AI bao nhiêu phần trăm, người viết bao nhiêu phần trăm và cần công khai. “Cá nhân tôi thì không thể chấp nhận viết văn bằng AI. Vì đây còn là vấn đề đạo đức, danh dự trong sáng tạo nghệ thuật”, nhà văn Như Bình nhấn mạnh.

Trao đổi quanh câu chuyện làm thế nào để phát hiện việc sử dụng AI, nhà văn Như Bình khẳng định, kinh nghiệm của người làm thư ký toà soạn gần 20 năm, tiếp xúc với vô vàn bản thảo đã phần nào giúp chị phân biệt khá tốt bản thảo nào của người viết và bản thảo nào AI viết. Vì không có bản thảo của nhà văn nào giống nhà văn nào. Nó như là căn cước văn học riêng của mỗi cá nhân. Còn bản thảo AI, đọc nhiều sẽ thấy nó giống nhau hàng loạt như cùng câu văn kiểu đó, cách đặt vấn đề kiểu đó. Ai đọc cũng dễ dàng phát hiện ra. Nó như gạo thật và gạo nhựa, như hoa tươi thật và hoa giả. Có thể hoa tươi không đẹp như hoa giả nhưng nó quyến rũ vì có hồn. Còn hoa giả thì vĩnh viễn vẫn là hoa giả, không cảm xúc, không chạm được vào tâm hồn ai.

Có một câu chuyện khá buồn là không chỉ có những người mới viết văn sử dụng AI để sáng tác mà có những nhà văn đã in rất nhiều tác phẩm tản văn, truyện ngắn....  gần đây hình như cũng sáng tác bằng AI. Nhà văn Như Bình đã biên tập nhiều tác phẩm của họ, quen thuộc giọng văn, cách viết của họ. Nhưng mới đây, khi nhận một tác phẩm của nhà văn này thì chị… ngỡ ngàng, vì không còn dấu vết văn học của họ nữa, mà thay vào đó là dấu vết của  AI.

Nhà văn Như Bình còn tiết lộ, riêng với Cuộc thi sáng tác truyện ngắn “Vận hội mới”, bên cạnh vận dụng kinh nghiệm của từng cá nhân, Hội đồng giám khảo còn có sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại để rà soát các tác phẩm sử dụng AI. Ban tổ chức đang phối hợp với một viện nghiên cứu, sử dụng cùng lúc nhiều công nghệ để kiểm tra chéo các tác phẩm dự thi.