Tiến sĩ Ngô Phương Lan: Nghị quyết 80-NQ/TW tiếp cận rất toàn diện, hiện đại trong phát triển văn hóa

Chúng tôi đã có cuộc phỏng vấn Tiến sĩ Ngô Phương Lan, Phó trưởng Tiểu ban Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật, Hội đồng Lý luận Trung ương, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam về Nghị quyết này.

Phóng viên: Những ngày qua, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam đang đặc biệt được quan tâm, không chỉ riêng với người làm văn hoá mà với bất kỳ ai quan tâm, yêu văn hoá Việt Nam. Với góc nhìn của một người từng làm lãnh đạo nhiều năm của Cục Điện ảnh, một nhà lý luận, phê bình điện ảnh và đang dẫn dắt Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, theo bà, đâu là những giá trị nổi bật trong Nghị quyết này?

TS Ngô Phương Lan: Việc ban hành Nghị quyết 80 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu một bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy chiến lược của Đảng về vị trí, vai trò của văn hóa trong sự nghiệp phát triển đất nước. Nghị quyết tiếp tục khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, nhấn mạnh vai trò văn hóa là nguồn lực nội sinh, là động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước. Nghị quyết đề cao bản sắc dân tộc, thể hiện tầm nhìn chiến lược, lâu dài và cũng rất kịp thời, đặt phát triển văn hoá trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và phải hội nhập một cách chủ động.

Thực tế, thời gian qua, Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam luôn cố gắng chủ động hội nhập. Chúng tôi chủ động đưa ra ý tưởng, đề nghị, mời các đối tác nước ngoài và trong nước hợp tác… Bối cảnh hiện nay có nhiều khó khăn, diễn biến rất nhanh, phức tạp, có sự cạnh tranh gay gắt. Khoa học công nghệ phát triển, sự tham gia của trí tuệ nhân tạo quá rộng khắp. Khi có ý tưởng đưa ra là phải thực hiện ngay, vì nếu không hành động ngay thì sẽ chậm trễ hoặc mất luôn cơ hội của mình. Như thế, tính chủ động rất quan trọng.

Có một điểm mới, tôi thấy rất thú vị, liên quan trực tiếp công việc chúng tôi đang làm, đó là Nghị quyết tiếp cận rất toàn diện, hiện đại trong việc phát triển văn hóa. Văn hoá được đặt trong mối quan hệ rất chặt chẽ với kinh tế, thị trường. Thực tế, khi nói đến các ngành công nghiệp văn hóa trong đó có điện ảnh thì phải nói đến thị trường. Nếu không có thị trường thì không thể xây dựng được công nghiệp văn hóa. Chúng ta phải làm ra sản phẩm và sản phẩm ấy phải đưa ra thị trường, bán được ở thị trường, mang về nguồn thu để tái đầu tư, tái sản xuất. Tức là nó hình thành một quy trình khép kín. Nếu chúng ta chưa có thị trường thì không thể nói đến công nghiệp văn hóa được.

Có thể thấy rất rõ điều đó ở lĩnh vực điện ảnh. Thị trường điện ảnh Việt Nam hiện nay đang phát triển. Trong các buổi làm việc gần đây giữa chúng tôi với đại diện Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam, Trung tâm Văn hoá Hàn Quốc tại Việt Nam…, họ đều nhận định, tốc độ phát triển của điện ảnh Việt Nam rất nhanh, đặc biệt là tốc độ tăng trưởng thị trường điện ảnh Việt Nam đang gần như dẫn đầu trong khu vực, thậm chí là trên thế giới. Năm 2025 sự phát triển của thị trường điện ảnh nói chung, thị phần phim nội nói riêng đã tạo sự hào hứng, khẳng định sức mạnh nội sinh đáng kể của điện ảnh.

Cụ thể, doanh thu phòng vé tại Việt Nam năm 2025 tăng 27%, trong khi năm 2024 chỉ tăng 14%. Sau đại dịch COVID-19, năm 2023 thị trường điện ảnh của chúng ta đã phục hồi hơn 90%, trong khi các nước trong khu vực đến nay hầu hết chưa phục hồi so với trước COVID-19. Đáng mừng nhất là thị phần phim nội, trước kia thường chỉ chiếm khoảng 30% thì năm 2024 đã tăng lên 44% và năm 2025 đã tăng lên đến 62%....

Nghị quyết 80 ra đời, có những định hướng rõ ràng hơn về việc phải gắn phát triển văn hóa với công nghiệp văn hóa và với thị trường. Bên cạnh đó, Nghị quyết nhấn mạnh vai trò của thể chế, chính sách, nguồn lực, nguồn nhân lực, khoa học công nghệ trong phát triển văn hóa và tạo tiền đề để tháo gỡ những điểm nghẽn lâu nay ở lĩnh vực này.

Phóng viên: Nghị quyết 80 nêu văn hoá phải đi trước soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển. Ở góc độ người đang trực tiếp và có nhiều thành công trong tổ chức các sự kiện văn hoá, theo bà, làm thế nào để các chủ trương của Nghị quyết thực sự đi vào đời sống?

TS Ngô Phương Lan: Nghị quyết 80 đã nêu những mục tiêu, giải pháp cụ thể. Tuy nhiên, để Nghị quyết đi vào cuộc sống, quan trọng nhất là thể chế và con người. Thể chế của chúng ta phải không có điểm nghẽn hoặc ít nhất là hạn chế tối đa điểm nghẽn, có cơ chế phù hợp với quy luật phát triển và khuyến khích phát triển. Ví dụ, nếu muốn phát triển văn hóa, gắn phát triển văn hóa với sự phát triển của công nghiệp văn hóa thì phải có cơ chế hợp tác công - tư thực sự hợp lý, đúng quy luật phát triển.

Nhưng hợp tác công – tư đang là điểm nghẽn lớn trong sự phát triển văn hóa, công nghiệp văn hoá hiện nay. Ở lĩnh vực điện ảnh có thể thấy rất rõ. Điển hình là trong phát hành phim do Nhà nước đặt hàng sản xuất. Năm 2024, chúng ta có hiện tượng phim “Đào, Phở và Piano”, nhưng vì là phim đặt hàng của Nhà nước 100% nên rất hạn chế hiệu quả khi chiếu rạp, cụ thể là các công ty phát lớn nhất tại Việt Nam như CGV, Lotte Cinema, Galaxy, BHD… hoàn toàn đứng ngoài cuộc vì không có quy định chia tỷ lệ doanh thu phòng vé cho đơn vị phát hành.

Trong khi từ năm 2014, Cục Điện ảnh đã rất thành công trong hợp tác công – tư với phim “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh”. Năm 2025, phim “Mưa đỏ” do Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất bằng nguồn ngân sách của Nhà nước nhưng lại phát hành thương mại vô cùng hiệu quả khi hợp tác với công ty phát hành tư nhân. Vì vậy, tôi cho rằng, ngay sau khi Nghị quyết 80 được ban hành, chúng ta phải tiếp tục có những thông tư, quy định rõ ràng để tháo gỡ điểm nghẽn này và phải xây dựng cơ chế hợp tác công – tư một cách công bằng, minh bạch, phù hợp với sự phát triển và cũng phù hợp với tinh thần rất đúng đắn, rất tiến bộ, rất kịp thời của Nghị quyết.

Phóng viên: Như bà đã nói, Nghị quyết ra đời rất đúng thời điểm, rất kịp thời. Liệu Nghị quyết sẽ tác động như thế nào đến đời sống văn hoá, hoạt động văn hoá hiện nay, nhất là của các tổ chức xã hội nghề nghiệp như Hiệp hội xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, thưa bà?

TS Ngô Phương Lan: Trong các mục tiêu, chỉ tiêu đề ra tại Nghị quyết 80 có những chỉ tiêu sẽ tác động, tạo động lực hơn cho các đơn vị, tổ chức xã hội nghề nghiệp lĩnh vực văn hoá, văn học, nghệ thuật. Ví dụ, Nghị quyết đặt chỉ tiêu đến năm 2030 sẽ phát triển các ngành công nghiệp văn hoá đóng góp 7% GDP; hình thành từ 5-10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hoá trong các lĩnh vực tiềm năng như: Điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hoá, thiết kế và thời trang; Xây dựng thành công 5 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hoá quốc tế về điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật.

Chúng tôi rất mừng khi đọc được chỉ tiêu này. Bởi lẽ, Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam là đơn vị hoàn toàn không thụ hưởng ngân sách nhà nước, toàn bộ là tự lực, nhưng chúng tôi vẫn đang cố gắng bằng khả năng của mình, bằng niềm say mê, sự ham thích, yêu nghề để cố gắng xây dựng những sự kiện có sức ảnh hưởng như Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF).

Muốn xây dựng được thương hiệu thì liên hoan phim phải được duy trì thường xuyên, chuyên nghiệp, có bản sắc riêng, luôn có sự sáng tạo thì “thương hiệu” mới phát triển. Chúng tôi đã làm được 3 kỳ DANAFF trong 3 năm và luôn cố gắng tự lượng sức để làm, phát triển hài hoà. Rất mừng là chúng tôi có sự phối hợp, ủng hộ cả về chủ trương, nhân lực, một phần tài chính của TP Đà Nẵng – địa phương đăng cai và phối hợp tổ chức DANAFF.

Tôi chia sẻ điều này để các bạn hiểu rằng, trước khi có Nghị quyết 80, chúng tôi vẫn chủ động làm, nỗ lực tổ chức các sự kiện và tạo được thương hiệu. Nhưng khi có Nghị quyết 80 với những định hướng rõ ràng thì những đơn vị như Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn, phấn đấu phát triển sự kiện của mình trở thành sự kiện có thương hiệu quốc gia.

Khi xây dựng sự kiện có thương hiệu quốc gia thì không chỉ có sự tự lực của các đơn vị tư nhân, mà phải có cơ chế ủng hộ, sự hỗ trợ của Nhà nước. Thực tế cho thấy, để xây dựng một thương hiệu liên hoan phim, nguồn kinh phí bỏ ra không chỉ trong tuần lễ chính thức diễn ra liên hoan. Chúng tôi phải chuẩn bị cả năm trước đó. Chúng tôi đã quảng bá thương hiệu DANAFF ra quốc tế qua rất nhiều các hoạt động quảng bá, xúc tiến điện ảnh tại Hoa Kỳ, Pháp, Hàn Quốc, Nhật Bản, các sự kiện điện ảnh uy tín như Liên hoan phim Cannes, Liên hoan phim quốc tế Busan, Liên hoan phim quốc tế Tokyo…

Các gian hàng tại các sự kiện này không quảng bá riêng cho Hiệp hội, cho liên hoan phim mà quảng bá chung cho điện ảnh Việt Nam, những điểm đến, bối cảnh quay phim của các địa phương. Các nhà làm phim trẻ có cơ hội giới thiệu các dự án trong gian hàng này, đồng thời được tham gia các hội thảo, các sự kiện quảng bá văn hoá, đất nước, con người Việt Nam như “Đêm Việt Nam”, giao lưu với rất nhiều nghệ sĩ, nhà sản xuất phim nổi tiếng thế giới. Họ không cảm thấy đơn thương độc mã khi đi ra quốc tế… Như thế, chúng tôi xây dựng thương hiệu sự kiện Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng nhưng cũng là việc có ích chung cho quốc gia.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn bà về cuộc trao đổi này!