Xuất bản số trong kỷ nguyên số: Muốn đi xa phải đi cùng nhau

Nhiều cơ hội phát triển nhưng điểm nghẽn cũng nhiều

Theo Cục Xuất bản, In và Phát hành, năm 2025, có đến 67,3% số nhà xuất bản trên cả nước đã làm xuất bản điện tử. Xuất bản phẩm dạng điện tử tăng 49,3%, với trên 5.200 xuất bản phẩm; số lượt truy cập tăng đến 66%, với 35 triệu lượt truy cập. Con số 35 triệu lượt truy cập này mới chỉ là thống kê chưa hoàn toàn đầy đủ, chính xác và đây mới là con số thống kê chủ yếu từ các đơn vị làm sách nói. Số lượng người truy cập qua các trang web và các hệ thống của các nhà xuất bản chưa được đo lường thật sự chính thức… Kết quả trên cho thấy, chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản tiếp tục là điểm sáng nổi bật trong năm 2025. Tuy nhiên, nhiều đơn vị xuất bản lại chưa hẳn hài lòng về con số này.

Khẳng định toàn cầu hóa thị trường xuất bản điện tử là xu thế tất yếu và không thể đảo ngược, đại diện Công ty cổ phần sách nói Waka – bà Phùng Thị Như Quỳnh cho rằng, thị trường sách điện tử Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn trong xu thế hội nhập quốc tế. Vấn đề không phải là có tham gia hay không, mà là tham gia với vị thế nào. Hiện nay, ngành xuất bản thế giới đã bước sang một giai đoạn phát triển mới, nơi công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà trở thành nền tảng cốt lõi định hình mô hình kinh doanh. Sách điện tử, sách nói và các hình thức xuất bản số đang dần tái cấu trúc thị trường xuất bản truyền thống, tạo ra những cơ hội tăng trưởng mới. Cạnh tranh không còn diễn ra giữa các nhà xuất bản đơn lẻ, mà giữa các hệ sinh thái nội dung số. Các nền tảng quốc tế tích hợp ebook, audiobook, podcast, học tập số trong một hệ thống thống nhất, tận dụng dữ liệu lớn để cá nhân hóa trải nghiệm và tối ưu doanh thu. Thị trường thế giới đang dịch chuyển theo mô hình: Nền tảng phân phối toàn cầu (global platform); nội dung đa ngôn ngữ; phân phối đồng thời nhiều quốc gia. Ví dụ, Amazon với Kindle và Audible phân phối nội dung tại hơn 180 quốc gia. Storytel mở rộng sang hơn 25 thị trường quốc tế. Audible triển khai chiến lược bản địa hóa nội dung tại từng quốc gia. Xu thế này cho thấy cạnh tranh không còn là “quốc gia với quốc gia”, mà là nền tảng với nền tảng.

Trong khi đó, thị trường tại Việt Nam lại phân mảnh, rời rạc không có tính liên kết. Một số doanh nghiệp Việt Nam đã đầu tư nghiêm túc vào lĩnh vực này, hình thành các nền tảng đọc sách điện tử, sách nói, truyện tranh số nhưng tỷ trọng doanh thu từ xuất bản số trong toàn ngành vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng. Tính liên kết và tập trung chưa cao. Ngay Waka có bệ đỡ là tập đoàn tài chính, công nghệ đứng phía sau nhưng vẫn gặp phải nhiều thách thức do tính liên kết ngành rời rạc. Trong môi trường số, chi phí phát triển nền tảng công nghệ, đầu tư nội dung và marketing rất lớn. Nếu mỗi doanh nghiệp hoạt động độc lập, nguồn lực sẽ bị phân tán, hiệu quả thị trường thấp và khó tạo ra quy mô đủ lớn để cạnh tranh quốc tế…

TS Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị công ty sách Thái Hà cũng chỉ ra rằng, tại Việt Nam, thị phần sách số vẫn còn hạn chế so với tiềm năng. Việc chuyển đổi số không chỉ là xuất bản sách điện tử, mà còn bao gồm quản trị dữ liệu độc giả, phân tích thị trường, nội dung đa nền tảng và ứng dụng công nghệ AI trong biên tập và tiếp cận độc giả. Hiện nay, nhiều nhà xuất bản gặp khó khăn về hạ tầng công nghệ, nhân lực chuyển đổi số. Trong khi đó, việc sách giả, sách lậu tiếp tục tồn tại dưới hình thức in ấn lậu, sao chép điện tử gây thiệt hại kinh tế đáng kể, làm giảm động lực đầu tư nội dung chất lượng cao, làm méo mó cạnh tranh lành mạnh. Nếu không xử lý quyết liệt, chúng ta sẽ khó thu hút bản quyền quốc tế chất lượng cao và mở rộng tầm ảnh hưởng nội dung có giá trị tri thức.

Cần liên kết, xây dựng hạ tầng số lớn mạnh

Đồng quan điểm trên, Giám đốc Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông Trần Trí Đạt nhấn mạnh, hoạt động xuất bản điện tử vẫn tồn tại những điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Mặc dù, số lượng nhà xuất bản được cấp phép xuất bản và phát hành điện tử đã tăng lên, nhưng năng lực công nghệ và khả năng tổ chức sản xuất nội dung số còn chênh lệch lớn. Hệ thống xuất bản điện tử còn phân tán, thiếu liên thông dữ liệu và chưa hình thành bộ chuẩn metadata thống nhất toàn ngành. Khả năng kết nối, chia sẻ thông tin giữa các nhà xuất bản cũng như giữa nhà xuất bản với cơ quan quản lý nhà nước còn hạn chế. Hệ quả là hiệu quả khai thác và phân phối nội dung chưa cao, đồng thời công tác thống kê, giám sát và hoạch định chính sách ở tầm vĩ mô gặp nhiều khó khăn….

Để tạo ra bước phát triển mang tính đột phá trong giai đoạn tới, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt trên môi trường số, theo ông Trần Trí Đạt, cần phải hình thành nền tảng dùng chung cho các đơn vị xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử; đồng thời chuẩn hóa dữ liệu ngành và quy trình nghiệp vụ xuất bản điện tử. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật nhằm giảm chi phí, mà còn là bước đi chiến lược để tạo lập hệ sinh thái xuất bản điện tử thống nhất, tăng cường liên thông dữ liệu, phát huy sức mạnh tập thể thay vì phát triển đơn lẻ, phân tán.

Ông Phạm Nam Thắng, Quyền Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phát hành Sách TP Hồ Chí Minh FAHASA thì cho rằng, xuất bản phẩm là hàng hóa văn hóa – tri thức, có đặc thù cần trải nghiệm, tư vấn, không gian đọc và hoạt động cộng đồng. Vì vậy, mô hình phát hành tối ưu không phải là chuyển dịch từ nhà sách sang online, mà là thiết kế hệ sinh thái phát hành đa kênh, trong đó nhà sách giữ vai trò trung tâm văn hóa đọc, còn thương mại điện tử đóng vai trò mở rộng tiếp cận, tối ưu vận hành vận chuyển và gia tăng tiện ích cho bạn đọc.

Bà Phùng Thị Như Quỳnh kiến nghị cần hình thành hạ tầng số đủ mạnh, nâng cao hiệu quả đầu tư và tạo nền tảng cho cạnh tranh quốc tế. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy liên kết doanh nghiệp trong nước, khuyến khích doanh nghiệp hợp tác ở tầng hạ tầng công nghệ, phối hợp chống vi phạm bản quyền, chia sẻ chuẩn kỹ thuật, tăng cường trao đổi dữ liệu thống kê. Cạnh tranh sẽ tiếp tục diễn ra ở tầng nội dung và dịch vụ, nhưng hợp tác ở tầng hạ tầng sẽ giúp toàn ngành nâng cao năng lực cạnh tranh chung. Cần thúc đẩy xuất khẩu nội dung số, đưa nội dung Việt Nam ra khu vực và thế giới, hỗ trợ dịch thuật và quốc tế hóa, cập nhật các xu hướng công nghệ mới nhất, tận dụng nền tảng số để phân phối xuyên biên giới.