Từ chuyến bay lịch sử tới chuyến bay định mệnh

Năm 2011 được coi là Năm Du hành Vũ trụ của Nga. Tổng thống Dmitri Medvedev đã ký sắc lệnh "Tổ chức kỷ niệm 50 năm ngày Iuri Gagarin bay vào vũ trụ" và thành lập Ủy ban chuẩn bị lễ kỷ niệm do Thủ tướng Putin trực tiếp làm Chủ tịch. Các thành viên của Ủy ban gồm: Phó thủ tướng Sergei Ivanov, lãnh đạo ngành Vũ trụ Nga Anatolyi Perminov, Tư lệnh Bộ đội Vũ trụ Oleg Ostabenko, Giám đốc Học viện Nghiên cứu Vũ trụ Viện Hàn lâm Khoa học Nga Lev Zheleny, Giám đốc "Trung tâm nghiên cứu mang tên M.V. Keldysh" Anatolyi Koroteev, Thứ trưởng các bộ: Bộ Phát triển kinh tế, Bộ Phát triển khu vực, Bộ Văn hóa, Bộ Giáo dục và Khoa học.

Đường tới vũ trụ của Gagarin

Iuri Gagarin sinh ngày 9/3/1934 trong một gia đình nông dân tại làng Klushino, quận Gzask, tỉnh Smolensk, cách không xa thành phố Gzask, nay là thành phố Gagarin.

Tháng 5/1951, sau khi tốt nghiệp Trường dạy nghề Liuberesk, Gagarin đã vào học tại Trường trung cấp Kỹ thuật công nghiệp Saratov. Ngày 25/10/1954, ông gia nhập Câu lạc bộ Hàng không Saratov và chính từ đây đã mở cho ông con đường bay lên bầu trời và tiến xa hơn là bay vào vũ trụ. Năm 1955, ông một mình thực hiện chuyến bay đầu tiên trên máy bay Yak-18.

Ngày 25/10/1957, Iuri Gagarin tốt nghiệp Trường đào tạo phi công Orenburg. Chính thời điểm này, từ sân bay vũ trụ Baikonur, Liên Xô đã phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên.

Ngày 9/12/1959, Gagarin - một phi công trẻ của Trung đoàn Không quân tiêm kích Mặt trận phía Bắc, đã viết đơn xin tuyển vào Đội du hành vũ trụ. Trong số 3.000 thí sinh dự tuyển, chỉ chọn có 20 người, rồi chọn 6 người và tiếp tục loại 4 người nữa. Hai người giỏi nhất, khỏe nhất được chọn là Iuri Gagarin và German Titov. Song chỉ 1 người bay vào vũ trụ. Ai là người đầu tiên được bay vào vũ trụ sẽ chỉ biết  trước khi bay vài ngày.

Một trong các môn thi mà nhà du hành vũ trụ phải vượt qua.

Vậy là cuộc chạy đua tới đích của các phi công vũ trụ tương lai diễn ra từng giờ, từng phút. Để thử sức chịu đựng, bác sĩ đã bí mật trộn vào thức ăn bữa tối của các nhà du hành một loại dược phẩm, khi ăn vào rất đau đầu. Chờ sáng ngày hôm sau xem ai là người có phản ứng. Mọi người sợ bị loại nên làm ra vẻ không có gì xảy ra. Chỉ có một mình Gagarin dám nói: Hôm nay tôi không thể làm việc được, vì cảm thấy sức khỏe không tốt. Chính điều này đã giúp Iuri Gagarin lọt vào vòng ngắm của Hội đồng tuyển chọn.

9h7' (giờ Moskva) ngày 12/4/1961, con tàu Vostok đã được phóng lên từ sân bay vũ trụ Baikonur. Vào lúc 10h25'34'', sau 108 phút, tàu Vostok đã hoàn thành 1 vòng bay quanh trái đất, sớm hơn 1 phút so với kế hoạch. Và 20 phút sau, vào hồi 10h 55' cùng ngày, Gagarin hạ cánh xuống khu vực gần làng Smelovka, tỉnh Saratov (phía đông nam phần lãnh thổ châu Âu của Nga).

Những người thợ nông trang trong vùng đã thật không ngờ phi công vũ trụ đầu tiên lại đáp xuống ngôi làng của họ. Khi đó tất cả mọi người đang dùng bữa trưa và nghe thông tin về chuyến bay vũ trụ đầu tiên qua radio. Bỗng một tiếng nổ vang trời, tất cả sửng sốt chạy ra. Họ thấy có một người nhảy dù đang lơ lửng trên không và một vật gì tròn tròn từ từ rơi xuống đất. Những người bạo gan liền chạy ra xem vật gì vừa rơi xuống nông trang của họ.

Trong khi đó, gió đã đưa người nhảy dù đến ngôi nhà gỗ ở bìa rừng. Chỉ lát sau cánh đàn ông cũng chạy tới, thấy người nhảy dù nói gì đó với Anna Akimovna Takhtarova, vợ ông gác rừng và cạnh bà là cháu Rita mới  6 tuổi. Không ai dám đến gần và đều nhìn người đàn ông với tâm trạng dò xét, bởi người này mang trên mình một bộ trang phục quá dị kỳ mà họ chưa bao giờ được thấy.

Lúc đó, chính họ không tin ở tai mình nữa, khi nghe Takhatarova nói người kia là Yuri Gagarin, từ vũ trụ trở về, điều đó thật không thể tưởng tượng nổi, bởi ai cũng được nghe là Gagarin vừa bay qua châu Phi cơ mà. Ai cũng nghĩ rằng mình đang nằm mơ hay Takhatarova nói nhảm, chứ sao Iuri Gagarin lại từ vũ trụ mà đáp xuống nông trang của mình. Còn Gagarin, dù rất mệt, nhưng cố giải thích cho mọi người và yêu cầu họ giúp anh tháo bỏ bộ quần áo vũ trụ. Với thái độ dè dặt, họ giúp Gagarin cởi bỏ bộ quần áo kỳ lạ kia, rồi đưa anh về Ban Giám đốc nông trang.

Một lúc sau, cả khu rộn tiếng động cơ, xuất hiện những chiếc xe mà họ chưa được thấy bao giờ. Đó là loại xe chạy được trên mọi địa hình của lực lượng Phòng không. Những quân nhân lao ra khỏi xe, đến với Gagarin. Còn Gagarin nhìn thấy sĩ quan liền báo cáo: "Thưa đồng chí Thiếu tá! Tôi Thượng úy Gagarin". Viên Thiếu tá liền ôm lấy nhà du hành và nói: "Anh cũng đã là Thiếu tá". Vậy là, Gagarin chưa biết mình được thăng vượt cấp khi đang thực hiện chuyến bay.

Gagarin được đưa đến doanh trại quân đội trong vùng. Tại đây nhà du hành đã thực hiện bản báo cáo đầu tiên với Tư lệnh Không quân của Quân khu Privolzhie. Chỉ 2 phút sau khi anh hoàn thành bản báo cáo, hệ thống liên lạc của Quân khu đã truyền toàn bộ thông tin về Bộ Quốc phòng. Tuy vậy, Gagarin cũng không yên tâm, anh yêu cầu phải đưa anh đến Engelsk, vì ở đó có Sư đoàn Không quân tầm xa, để anh có thể liên lạc trực tiếp với Bộ Quốc phòng.

Gagarin thấy đây là việc làm cần thiết, bởi liên lạc giữa anh và các trạm điều khiển đã gián đoạn từ khi khoang đổ bộ tách khỏi buồng thiết bị để về trái đất. Sự cô đơn mà anh cảm thấy khi nhảy dù ra khỏi khoang đổ bộ giờ đây đã tan biến. Nhưng Thiếu tá Kopejkin quay sang nói: "Thưa đồng chí Thiếu tá Gagarin, anh em trong đơn vị và nông trang viên đang tập trung để chúc mừng đồng chí".

Iuri Gagarin (bên trái) và Germa Titov tại học viên không quân Zhukov.

Mặc cho nhà du hành vũ trụ nài nỉ rằng, khi chưa trực tiếp báo cáo với cấp trên thì công việc của anh chưa kết thúc, nên không thể tiếp xúc mọi người... nhưng không thể được. Cực chẳng đã, Gagarin cố gượng, quên mọi mệt nhọc để phát biểu trước đám đông đang vây quanh. Tuy chỉ mấy lời, nhưng đó là bài phát biểu đầu tiên khi anh trở về trái đất. Mọi người đòi chụp ảnh chung, ai đó đưa cậu bé, con của Thiếu tá Gasiev - người sĩ quan đã gặp anh ở nông trang - cho nhà du hành bế và mọi người vây quanh để mong có được bức ảnh với người đầu tiên bay vào vũ trụ. 

Từ biệt mọi người, Gagarin lên chiếc xe của bộ đội tên lửa để đến Engelsk, tuy vậy máy bay lên thẳng đã đuổi kịp chiếc xe đưa anh tiến về phía bắc. Không biết tin từ đâu mà nhân dân đứng tràn đường đi, họ reo hò chào đón, ai cũng tiếc là chưa được nhìn thấy mặt nhà du hành Nga đầu tiên.

Thiếu tá phi công Khitrin, người lái máy bay hôm đó kể, chúng tôi được lệnh trực để đón Gagarin trở về. Vùng hạ cánh cũng được chia thành nhiều ô với các trạm quan sát và các trạm định vị vô tuyến. Khi phát hiện được khoang đổ bộ ở phía trên sông Volga, tôi đã cho máy bay cất cánh. Trên máy bay lúc đó còn có Thiếu tướng Brovko và Đại tá Osipov, chỉ bay cách đơn vị khoảng 10km, tôi đã thấy chiếc dù xõa tung trên cỏ. Khi biết Gagarin đã lên ôtô thì tôi vội đuổi theo.

Tất cả phim chụp ngày hôm đó ở nông trang đã bị thu. Những người nông dân chỉ được an ủi phần nào bởi sau đó một số ảnh được lựa chọn để trưng bày ở Phòng triển lãm "Cảng vũ trụ" ở Cung Văn hóa Rossia của tỉnh.

Ngày 14/4/1961, Gagarin được đón tiếp trọng thể tại sân bay Vnukovo Moskva. Đích thân Khrusev ra tận sân bay đón Gagarin. Từ thang máy bay, Gagarin bước xuống thảm đỏ và đi tới gặp Khrusev. Trong cuốn sách của ông với tựa đề "Con đường tới vũ trụ", Gagarin ghi lại giây phút vinh quang và hồi hộp đó: "Cần phải đi và chỉ đi có một mình. Tôi đã bước đi. Chưa bao giờ, kể cả khi ở trên con tàu vũ trụ, tôi lại hồi hộp như trong giây phút này. Con đường thật là dài và dài. Tôi đang đi trên con đường đó, và đã trấn tĩnh được. Tôi vẫn đi lên phía trước dưới các ống kính của nhiều máy quay phim và máy ảnh. Biết mọi người đang tập trung nhìn tôi. Và bỗng tôi cảm thấy có cái gì mà chưa ai phát hiện được -  dây giày bị tuột. Bây giờ tôi vấp phải nó và ngã trên dải thảm đỏ. Thật là mắc cỡ và buồn cười quá - trên vũ trụ không ngã, còn trên mặt đất bằng phẳng, tôi lại ngã".

Và chuyến bay cuối cùng

Sau khi đã trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ, Gagarin đã được mời đến thăm nhiều nước. Ông tiếp tục học tại Học viện Không quân Zhukov và cùng với các phi công tiến hành các chuyến bay thử nghiệm.

10h8' ngày 27/3/1968, máy bay MiG-15UTI do Gagarin điều khiển thực hiện một chuyến bay thực nghiệm. Trên máy bay còn có phi công - kỹ sư Vladimir Seregin. Chuyến bay được thực hiện trong chế độ bình thường. Sau 20 phút, Gagarin đề nghị cho phép tạm ngừng chuyến bay và trở về sân bay. Nhưng ngay sau đó Gagarin đã mất liên lạc với mặt đất.

14h50' cùng ngày, máy bay của Gagarin được tìm thấy trong rừng gần làng Novoselovo, tỉnh Vlađimir. Động cơ và cabin phía trước của máy bay cắm sâu xuống đất. Các mảnh của máy bay nằm rải rác trong bán kính 200 mét.

Ngày 28/3/1968, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô đã ra Quyết định thành lập Ủy ban Quốc gia "Điều tra nguyên nhân  cái chết của Phi công vũ trụ, Anh hùng Liên Xô, Đại tá Iuri Gagarin và Phi công Anh hùng Liên Xô, Đại tá kỹ sư Vladimir Seregin".

Ủy ban điều tra đã làm việc ngay trong ngày hôm đó. Song cho tới nay chưa có một kết luận nào đưa ra được đồng thuận. Một số cho rằng máy bay của Gagarin bay vào luồng của máy bay khác đang bay gần đó, làm cho máy bay của Gagarin bị bay xoắn ốc. Ý kiến khác lại cho rằng, máy bay của Gagarin bị va chạm với một vật thể nào đó ở trên không, như bóng khí tượng học, vật thể này đã đập vỡ lồng kính buồng lái. Giả thiết thứ ba cho rằng động cơ của máy bay Gagarin đã bị hỏng.

Gần đây, Viện Nghiên cứu Khoa học 13 của Lực lượng Không quân Liên bang Nga, chuyên nghiên cứu những tai nạn bay xảy ra với các máy bay quân sự, đã đưa ra kết luận: không cần nghiên cứu bổ sung những nguyên nhân gây ra cái chết của Gagarin. Đại tá Aleksanđr Kuruskin, đại diện của Viện Nghiên cứu Khoa học 13 của Lực lượng Không quân Liên Bang Nga cho biết, sau thảm họa của máy bay MiG-15UTI, Ủy ban điều tra đã được cung cấp đầy đủ các số liệu mang tính khách quan, cũng như sau này có những tranh luận về nguyên nhân tai nạn, thì các nhà điều tra đã tuyên bố "đã có đủ số liệu cần thiết".

Cũng theo lời của Đại tá Kuruskin, các chuyên gia của Viện Nghiên cứu Khoa học 13 cũng đồng thời là thành viên của Ủy ban Nhà nước điều tra thảm họa nói trên. Đại tá cho biết thêm, theo quyết định của Chính phủ Liên Xô, tất cả mọi chi tiết của máy bay MiG-15UTI đã thu lượm được tại hiện trường xảy ra thảm họa đều được đưa vào các kho chuyên dụng và bảo quản nghiêm tại Viện Nghiên cứu Khoa học 13. Năm mươi năm sau sự hy sinh của Iuri Gagarin, nguyên nhân vụ tai nạn vẫn thuộc bí mật của Liên Xô