Hóm hỉnh chuyện ở Lý Đại Hòa

08:00 22/02/2017

Mỗi làng quê xứ Việt thường có một đặc trưng nào đó, do nết đất mạch nước mà ra, cái đó gọi là tính cách làng. Sự trào lộng trong lối ăn nói cũng là một nét tính cách làng. Về làng Đại Hòa (xã Triệu Đại, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị), ta có thể nghe được những câu pha trò hóm hỉnh lập tức bật cười ngay và nhớ lâu.

Lối hóm hỉnh đó là một biểu hiệu của tính thông minh được truyền thừa, mà tiêu biểu cho lớp tiền bối của làng là nhà toán học Nguyễn Hữu Thận. Các thế hệ sau đó cho đến nay cũng có lối sống giản dị và hóm hỉnh, rất nhiều người làng Đại Hòa biết cách nói lý lẽ vui vẻ, đến nỗi "chết danh" một thành ngữ: Lý Đại Hòa.

Chẳng hạn ngày Tết đến chơi một nhà trong làng, chủ nhà nhiệt tình mời thưởng thức các món ăn và nói: "Cứ tự nhiên nghe, chúng ta đều là người trong nhà, không ai ở ngoài sân cả!". Đấy là lối chơi chữ rất hoạt, cụm từ "người trong nhà" theo nghĩa bóng là thân thích không cần khách sáo, nhưng nghĩa đen là đều đang ở trong nhà, không phải ở ngoài sân. Ở đây đã có sự hoán vị, chồng lắp nghĩa đen và nghĩa bóng. Hiểu theo cách nào cũng thâm trầm ý nhị.

Cũng cách chơi chữ đồng âm này, khi vài ba người ngồi than thở cảnh nhà nghèo khổ, một người kết luận: "Đời ai cũng khổ như nhau". Một người Đại Hòa sẽ phản bác ngay: "Không có khổ nào giống cái khổ nào". Có "khổ" cũng có nghĩa là kích thước chiều ngang cuộn vải.Riêng chuyện kích thước, người làng Đại Hòa đã có khối cái lý lẽ vui. Kể thêm, có lần gặp một người làng Đại Hòa mua ống nước, tôi hỏi ống này mét bao nhiêu? Được trả lời: "À, ống này một mét là đúng… mười tấc đây". Câu hỏi giá cả đã được trả lời thành một câu quy độ dài.

Cổng làng Đại Hòa.

Từ chuyện nói chữ, người làng sinh ra kiểu chơi khăm, trêu chọc nhau.Có mấy người tới làng Đại Hòa đi mua mạ về cấy ruộng thì được chỉ đến nhà một ông mất vợ, bảo nhà đó thừa mạ nhiều lắm.Tại sao thừa nhiều mạ. Vì ông đó không có cấy! Chữ "cấy" trong phương ngữ miền Trung là vợ (cấy dôông - vợ chồng). Và chữ "cấy" cũng là một động từ: Cấy mạ.

Những điều giản dị trong đời sống, trong công việc nhà nông đều được người làng Đại Hòa chuyển hóa thành những câu chuyện lý thú.Ngoài chuyện cấy mạ trên, còn có chuyện ủ giống, người Quảng Trị gọi là đổ giống.Một ông than giống lúa nhà tôi đổ mấy lần cũng không ra mộng để đem đi gieo.Người Đại Hòa hỏi ông có cột chặt bao không?Có chứ, ủ giống đúng quy trình phải cột chặt bao mới ra mộng. Người Đại Hòa bật cười: "Ông phải mở bao thì đổ mới ra, chứ cột bao làm sao nó ra được". Chữ "đổ" là ủ, nhưng chữ "đổ" còn có nghĩa là xổ ra, đổ đi.

Trong những cuộc trà dư tửu hậu, khi có người làng Đại Hòa thì đều có chuyện vui, thậm chí là bị bắt bẻ vì cái… lý Đại Hòa. Có ai đó khoe nhà mình giàu có chẳng hạn, khoe con mình khôn ngoan chẳng hạn, người Đại Hòa sẽ bảo: "Nhà ai khôn chi cũng có cái dại". Chữ "dại" ở đây là dại dột, nhưng cũng có nghĩa là cái chái phía sau lưng nhà dùng để làm kho hoặc phơi phóng.Nó thật đúng với câu "nhân bất thập toàn", ai rồi cũng phải mắc sai lầm.Và cũng đúng với lối làm nhà của người quê, phải có cái mái phụ đằng sau.

Có một câu chuyện tiếu lâm cũng xuất phát từ làng Đại Hòa về cái dại phía sau nhà. Một chàng trai đến nhà cụ ông, thấy cụ làm một cái dại lớn liền nói: "Chà, ông làm cái dại to quá. Dại chi mà dại dữ rứa ông!".

Trước là câu khen, sau là câu trào lộng, thậm chí là câu trách.Chữ "dại" ở câu trước là danh từ (cái dại), chữ "dại" phía sau là tính từ (dại dột).Ngôn ngữ đồng âm biến hóa khôn lường chỉ trong một lời nói.Vui vẻ thế mà thâm trầm, người nghe cũng chỉ bật cười mà không trách mắng vì… có lý quá.Lý lẽ Đại Hòa là ở chỗ ấy, có lý nhưng phải vui vẻ hòa thuận, được lòng người khác.

Cũng lại là chuyện làm chái nhà.Một ông khác làng đến thấy người làng Đại Hòa làm cái chái nhà rộng nhưng chỉ một mái thì bảo cái đó phải làm kiểu hai mái mới hợp. Người đang lợp nhà bảo: "Sức tui một mái đã mệt rồi. Hai mái chịu không nổi". "Mái" là mái nhà, nhưng "mái" cũng là giống cái, hay là bà vợ. Hầu một bà vợ đã mất nhiều sức, đào hoa hầu hai bà thì hao lực lắm!

Ngôn ngữ trào phúng cũng được dùng để châm biếm, mỉa mai. Khi nói về một cơ quan thường xuyên ăn uống nhậu nhẹt, người Đại Hòa bảo: "Cơ quan đó trời đánh cũng không chết". Hỏi tại sao. Trả lời: "Vì trời đánh tránh bữa ăn, mà nó ăn suốt có hở đâu để trời đánh". Hoặc, có một cô tên Thắm nhưng ăn mặc không được đẹp, người ta bảo: "Có thấy thắm gì đâu, chỉ thấy mờ mờ".

Nhờ cậy một người làng Đại Hòa đôi khi bạn sẽ gặp rắc rối chút ít.Tại chưa hiểu ngôn ngữ tếu táo của người làng. Ví dụ đi qua làng Đại Hòa, gặp một đám đông đứng giữa đường, ta nói: "Cho đi với". Nhóm người sẽ bảo: "Biết ta đi đâu mà xin đi theo". Người Đại Hòa hoạt ngôn đã biến câu xin nhường đường thành câu xin đi nhờ quá giang.

Hoặc đi vào làng Đại Hòa hỏi nhờ mua heo về làm thịt chẳng hạn, người hỏi: "Bác biết có con heo nào kha khá "moóc miệng" cho với". "Moóc miệng" là từ người quê dùng để nói bày vẽ, chỉ cách, chỉ chỗ. Người làng Đại Hòa nói: "Gì chứ heo là tui không dám moóc miệng. Vì sợ nó cắn". Chơi chữ trong lời ăn tiếng nói, người Đại Hòa còn chơi chữ trong cả cách sống.

Quả chuông do cụ Nguyễn Hữu Thận tặng làng năm 1810.

Có lần một người đan thúng.Đan được tấm liếp rồi nhưng đến phần lận lưng (tức là bỏ góc) thì chịu, liền đến nhờ một cụ giỏi đan trong làng.Ông cụ cầm tấm liếp đem bỏ góc nhà rồi ra ngồi uống trà. Người đến nhờ chờ mãi cứ thấy cụ uống trà mà không chịu giúp liền hỏi thì cụ bảo: "Anh nhờ tôi bỏ góc, tôi đã đem bỏ đầu góc rồi đấy!".

Chuyện gì cũng có thể tếu táo được, đùa được với cả chuyện thời gian.Một tháng thiếu ngày, người làng Đại Hòa sẽ bảo mai có đám cưới.Hỏi đám cưới ai lấy ai?Trả lời là "Hai mươi chín lấy Ba mươi".Thật thú vị, trong đời sống dân Việt, người ta có cách tính lấy ngày Hai mươi chín của tháng thiếu thành ngày Ba mươi.Hai Chín lấy Ba mươi, lấy nhau là đám cưới chứ gì nữa.

Nếu cái tháng thiếu ấy rơi vào tháng Chạp, ngày hai mươi chín sẽ là ngày tất niên. Dân làng Đại Hòa hóm hỉnh: "Người ta hay nói Ba mươi chưa phải là Tết. Nhưng năm nay ba mươi là Tết rồi". Ba mươi sao lại là Tết? Vì tháng này chỉ có hai chín ngày, nên ngày Ba mươi là nhảy sang mùng Một Nguyên đán rồi, là Tết chứ gì nữa.

Còn rất nhiều chuyện lý sự tếu táo của người làng Đại Hòa được lưu truyền từ xưa đến nay, cùng với ngôn ngữ đời sống mới được người đương thời chế tác thành một thứ tiếu lâm để thư giản, mua vui và trêu đùa. Những lớp ngôn từ được người quê khai thác, làm cho lời nói càng giàu sắc thái, đa tầng đa nghĩa.Tạo nên một truyền thống dân gian (folklore) đặc biệt, khiến người ta nhớ đến nét riêng của làng.

Nhưng tính cách trào lộng trong ngôn ngữ không có nghĩa là sự xuề xòa trong đời sống. Thực ra, người làng Đại Hòa có một cách sống rất lễ nghi và chỉn chu. Ví dụ lễ cúng làng hiện nay được giữ nguyên các nghi thức cũ, nghiêm cẩn mọi khâu.Riêng chuyện rót rượu lên cúng phải có quy trình thỉnh rước rượu từ ngoài tiền đường vào hậu chẩm.

Trong làng có việc lễ trọng, nếu ai lỡ phát ngôn tục tĩu sẽ bị làng phạt bằng lễ vật, phạt phê phán và phạt làm công ích. Mỗi khi bắt đầu vụ lúa, làng sẽ quy định ngày được gieo.Nếu ai gieo trước chỉ cần một buổi sẽ bị làng phạt ngay.

Đúng là phép vua thua lệ làng. Chính cái lễ phép này mà làng Đại Hòa còn bảo tồn được nhiều di tích di sản của quê nhà, chẳng hạn một đình làng cổ kính rêu phong, một giếng nước cổ hàng trăm năm phía dưới lót khuôn gỗ ngọc trai, một cái chuông của cụ Nguyễn Hữu Thận tặng làng cách đây hai trăm năm qua bao biến thiên của lịch sử nay vẫn còn lưu giữ. Đất làng không quy định "cấm cảnh" nhưng người làng khác không dám đến mua ở.

Và những câu chuyện trào lộng, những lý lẽ trong cuộc sống vẫn được người làng Đại Hòa hôm nay tiếp tục dùng rất linh hoạt. Tự nhiên nhi nhiên như đời sống dân quê vốn thế. Vui buồn sướng khổ thường ngày đều chuyển hóa thành những lời nói tiếu lâm mua vui.Đến như "Truyện Kiều" ai oán thế mà cụ Tố Như bảo "Lời quê chắp nhặt dông dài/ Mua vui cũng được một vài trống canh".Huống chi là lý Đại Hòa.

Hoàng Công Danh

Iran sàng lọc tàu qua Hormuz theo ba nhóm quan hệ

Trong bối cảnh căng thẳng Trung Đông leo thang, Iran đang triển khai một cơ chế kiểm soát hàng hải mới tại eo biển Hormuz. Theo Al Jazeera, hệ thống này phân loại tàu thuyền theo mức độ quan hệ với Tehran, phản ánh bước chuyển từ phong tỏa cứng sang kiểm soát có chọn lọc.

Công an Hà Nội tạo mưa bàn thắng trong ngày đặc biệt của Quang Hải

Tối 4/4 trên sân Hàng Đẫy, CLB Công an Hà Nội (CAHN) đã giành chiến thắng đậm 5-1 trước SHB Đà Nẵng FC trong khuôn khổ vòng 17 V.league mùa 2025/2026, qua đó tiếp tục củng cố vững chắc ngôi đầu bảng xếp hạng. Trận đấu này mang ý nghĩa đặc biệt khi tiền vệ Nguyễn Quang Hải và thủ môn Nguyễn Filip cùng cán mốc 100 lần ra sân trong màu áo đội bóng Thủ đô.

Triệt phá đường dây chế tạo, buôn bán vũ khí quân dụng quy mô lớn

Ngày 4/4, thông tin từ Cơ quan CSĐT, Công an TP Hải Phòng cho biết, cơ quan này vừa ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can 12 đối tượng về hành vi chế tạo, mua bán, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng trái phép vũ khí quân dụng.

Áp lực bủa vây HLV Arne Slot sau trận thua thảm của Liverpool

Thất bại đậm 0-4 trước Manchester City tại tứ kết FA Cup tối 4/4 (giờ Việt Nam) không chỉ khiến Liverpool dừng bước mà còn đẩy HLV Arne Slot vào tâm điểm chỉ trích, trong bối cảnh “Lữ đoàn đỏ” đang bộc lộ nhiều dấu hiệu trục trặc ở mùa giải thứ hai dưới thời chiến lược gia người Hà Lan này.

Cặp tình nhân điều hành đường dây mua bán ma tuý như thế nào?

Ngày 4/4, Phòng CSĐT tội phạm về ma tuý, Công an TP Hà Nội cho biết đã hoàn thành bản kết luận điều tra vụ án “Mua bán trái phép chất ma tuý” và “Sử dụng trái phép chất ma tuý” xảy ra tại phường Tây Hồ (Hà Nội). Căn cứ vào các tài liệu thu thập được, Cơ quan CSĐT Công an TP Hà Nội đã chuyển hồ sơ sang Viện KSND TP Hà Nội đề nghị truy tố 4 đối tượng.

Vụ sai phạm về quan trắc: Vì sao chủ công ty tư nhân được ưu ái hàng trăm hợp đồng lớn nhỏ?

Công ty Deahan đã thực hiện 60 hợp đồng, lắp đặt 69 trạm quan trắc tại 47 đơn vị trên 23 tỉnh, thành; Công ty Seiki thực hiện 21 hợp đồng, lắp đặt 76 trạm quan trắc trên 20 tỉnh, thành. Dư luận đặt câu hỏi, vậy Đậu Tuấn Anh, Chủ tịch HĐQT Công ty Seiki và Công ty Deahan có vai vế thế nào, có chiêu bài gì đặc biệt mà được ưu ái như vậy?

Vì sao Đình làng Hữu Bằng 400 năm tuổi bị “biến dạng” thẩm mỹ?

Đình làng Hữu Bằng (xã Tây Phương, Hà Nội) gần 400 năm tuổi, chứa đựng nhiều giá trị văn hoá lịch sử, vậy nhưng sau trùng tu đình làng, người dân Hữu Bằng lại bức xúc, phải gửi đơn kiến nghị khắp nơi.

Phải truy xuất được nguồn gốc của miếng thịt là yêu cầu cấp bách

Vụ việc 300 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả lợn châu Phi được tuồn ra thị trường, thậm chí vào các trường học đã gây bức xúc trong dư luận. Sự việc xảy ra cho thấy, đã có sự buông lỏng quản lý, “đứt gãy” trong cơ chế giám sát theo chuỗi, từ khâu kiểm dịch, kiểm soát giết mổ và giám sát lưu thông.

Những lát cắt thú vị từ sứ mệnh Artemis II của NASA

Hôm 2/4 (giờ địa phương), sứ mệnh Artemis II chính thức rời bệ phóng tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy (Mỹ), đánh dấu lần đầu tiên sau hơn 50 năm con người quay trở lại quỹ đạo Mặt trăng. Với sự tham gia của đội ngũ phi hành gia đặc biệt và hệ thống công nghệ trị giá hàng chục tỷ USD, chuyến bay không chỉ kiểm tra giới hạn vận hành của tàu Orion mà còn mang theo những thông điệp ấn tượng, từ hợp tác quốc tế đến câu chuyện truyền cảm hứng của một cậu bé 8 tuổi.

Ăn phải thịt lợn nhiễm bệnh ảnh hưởng thế nào tới sức khỏe?

Theo chuyên gia, thịt lợn bệnh, lợn chết nếu ăn phải sẽ tiềm ẩn nguy cơ nhiễm vi khuẩn và độc tố gây ngộ độc, có thể biến chứng nguy hiểm dù đã nấu chín.

Mức bồi thường tăng cao, việc thu hồi đất cho các dự án vẫn ì ạch

Một trong những nguyên nhân khiến hàng loạt dự án đầu tư công trên địa bàn TP Hồ Chí Minh chậm tiến độ, đội vốn đầu tư thời gian qua đã được chỉ rõ là do chậm trễ trong việc bồi thường, giải tỏa, thu hồi đất. Dù mức bồi thường theo Luật Đất đai năm 2024 đã tăng lên khá cao, đến ngày 30/3 vừa qua các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm vẫn chưa thể giải ngân hết số tiền chi bồi thường, thu hồi đất của năm 2025….

Nỗ lực giải phóng mặt bằng "sạch" cho Dự án đường sắt tốc độ cao

Đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam là dự án trọng điểm quốc gia, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội nên trong thời gian vừa qua, tại các địa phương có dự án đi qua, công tác chuẩn bị các điều kiện tốt nhất để khởi công, thi công dự án đang được tập trung cao độ.

“Nở rộ” các ngành học mới: Chọn sao cho đúng?

Mùa tuyển sinh đại học năm 2026 chứng kiến sự xuất hiện của hàng loạt ngành học mới tại nhiều cơ sở giáo dục đại học, đặc biệt là các nhóm ngành liên quan đến công nghệ, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số. Thực tế này khiến thí sinh rất băn khoăn khi chọn ngành, chọn trường.

Không để “cái bẫy làm đẹp” đe dọa sức khỏe người dân

Trước thực trạng mỹ phẩm giả, kém chất lượng đang len lỏi vào thị trường với nhiều thủ đoạn tinh vi, TP Hồ Chí Minh đã và đang mở cao điểm đấu tranh, quyết tâm “tuyên chiến” mạnh mẽ với loại tội phạm này. Không chỉ là vấn đề gian lận thương mại, mỹ phẩm giả còn trực tiếp đe dọa sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị và người tiêu dùng.

Nam thanh niên thoát chết sau khi nhảy lầu từ tầng 7

Trong lúc nhảy lầu từ tầng 7 xuống đất, nam thanh niên va chạm dây cáp viễn thông, dây tải điện nên bật lên rồi mới rơi xuống trúng ô tô du lịch đang đậu trước khi chạm đất. Điều đáng nói là nam thanh niên này đã thoát chết sau ca cấp cứu tại bệnh viện.

Khởi tố tài xế Vũ Quang Chiến gây tai nạn liên hoàn 5 phương tiện chờ đèn đỏ tại Hà Nội

Ngày 4/4, Công an phường Yên Hòa, Hà Nội cho biết đã khởi tố đối với Vũ Quang Chiến (39 tuổi, trú Hà Nội) để điều tra tội Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Nam tài xế này đã gây ra vụ tai nạn liên hoàn xảy ra tối 25/3 tại ngã tư Trung Kính - Mạc Thái Tổ.