Thi sĩ Paul Verlaine: Sống buông thả, viết kỹ càng

Nhà thơ Xuân Diệu đã từng viết trong bài "Tình trai": "Tôi nhớ Rimbaud với Varlaine/ Hai chàng thi sĩ choáng hơi men/ Say thơ xa lạ, mê tình bạn/ Khinh rẻ khuôn mòn, bỏ lối quen". Cách đây ít tháng, bộ phim "Total Eclipse" - một bộ phim giả tưởng nói về mối quan hệ đồng tính giữa Rimbaud và Verlaine cũng đã được công chiếu tại nhiều nước trên thế giới...

Paul Verlaine sinh năm 1844 tại Metz - một thành phố nằm ở  phía bắc nước Pháp. Bố ông là một sĩ quan công binh. Mẹ xuất thân trong một gia đình điền chủ. Năm Verlaine lên 7 tuổi, gia đình ông chuyển về Paris.

Năng khiếu thi ca của Verlaine bộc lộ từ rất sớm. Năm 14 tuổi, sau khi đọc tập thơ "Ác hoa" của Baudelaire, cậu bé đã nảy hứng sáng tác những bài thơ nho nhỏ. Cùng năm này, sau khi hoàn thành tập trường ca "Cái chết", chàng thi sĩ nhỏ tuổi đã đánh bạo gửi tập trường ca cho đại thi hào Victor Hugo. Năm 1862, Verlaine theo học tại khoa Luật Trường đại học Sorbonne, nhưng vốn bản tính phóng túng, chỉ một thời gian sau, ông bỏ học.

Tháng 10/1863, Verlaine xin vào làm việc tại Tòa thị chính Paris. Thời gian này ông thường xuyên lui tới các quán cà phê văn chương và tỏ ra rất ngưỡng mộ các nhà thơ thuộc trường phái Thi Sơn (parnasse). Năm 1866, Versailles cho in tập thơ đầu tay "Những bài thơ saturrniens" ảnh hưởng nặng hình thức thơ của phái Thi Sơn. Năm 1867, Verlaine sang Brussele (Bỉ) gặp Victor Hugo. Ba năm sau, ông cho in tập "Bài ca tốt lành" tặng người yêu Mathilde Maute de Fleurville. Công xã Paris nổ ra (năm 1871), Verlaine hồ hởi chào đón. Khi quân chính phủ trở lại Versailles, Verlaine buộc phải trốn đến miền Bắc nước Pháp ở với gia đình. Chiến tranh Pháp - Phổ nổ ra, Verlaine lại tiếp tục cuộc sống chui lủi của kẻ trốn quân dịch. Vì việc này mà ông từng bị tống giam một thời gian.

Ngay từ những năm đầu của tuổi thanh niên, Verlaine đã thường xuyên sa đà vào các cuộc tụ bạ, chè chén. Ông dường như triền miên chìm ngập trong những trận say xỉn.

Mặc dù đã kết hôn với Mathilde Maute de Fleurville từ năm 1870, song việc ấy không cản trở Verlaine thể hiện tình "đồng giới" say đắm với Rimbaud, một thần đồng thơ Pháp. Mọi sự khởi đầu bằng tình tiết: Năm 1871, Arthur Rimbaud - khi ấy mới 17 tuổi - gửi một số bản thảo thơ của mình cho Verlaine thẩm định (trong đó có cả tập "Con tàu say" trứ danh). Sửng sốt trước những khám phá mới mẻ, bất ngờ của tác giả trẻ, Verlaine đã viết thư mời Rimbaud tới nhà mình chơi. Đây là bước khởi đầu cho một cuộc tình nóng bỏng từng bị thiên hạ đàm tiếu và thể hiện thái độ khinh ghét.

Có thể nói, việc Rimbaud tới Paris chung sống với Verlaine đã khiến cuộc sống gia đình của Verlaine bị xáo trộn mạnh. Các thành viên trong gia đình Verlaine dường như không ai là có thiện cảm với con người trẻ tuổi đi đứng khệnh khạng, nói năng cục cằn như vậy. Cực chẳng đã, Verlaine phải đưa "ông bạn vàng" của mình đến "sơ tán" tại nhà một người khác.

Từ đó là những tháng ngày Verlaine thường xuyên vắng nhà. Ông dường như lãng quên thiên chức làm chồng với  Mathilde Maute de Fleurville, suốt ngày say sưa với Rimbaud. Mặc dù "khi tỉnh rượu, lúc tàn canh", Verlaine luôn thề thốt với vợ là ông chỉ yêu mình bà, song khi cơn say ập đến, ông thường xuyên có những lời nói, hành động lăng mạ vợ. Thậm chí, có lần, sau khi xông vào đánh đập vợ, ông còn ném cả đứa con trai còn đang thời kỳ bế ẵm của mình xuống đất.

Paul Verlaine và Arthur Rimbaud thuở còn mặn nồng "tình trai".

Mối "tình trai" giữa hai nhà thơ danh tiếng của nước Pháp hiển nhiên không thể qua mắt được bàn dân thiên hạ. Để trốn tránh búa rìu dư luận, họ đã đưa nhau đi du lịch nước ngoài. Đây chính là quãng thời gian Verlaine sáng tác nên những bài thơ hay nhất của đời mình.

Cùng là đệ tử của... ma men, trong suốt hai năm ngao du một loạt nước châu Âu, công việc chính của cả Rimbaud và Verlaine vẫn là viết, dạy tiếng Pháp, hút thuốc, uống rượu và... gây gổ với thiên hạ. Gây gổ chán, họ quay sang gây gổ với nhau. Đã có lúc Rimbaud phải than phiền về Verlaine: "Đây là người không thể sống chung được". Còn Verlaine, mặc dù từng miêu tả Rimbaud như "một mặt trời cháy bỏng trong tôi và không thể dứt bỏ", song trong cơn điên cũng đã phải gay gắt nhận định "Rimbaud không phải là một con người, mà là một quỷ sứ".

Năm 1873, Verlaine quyết định một mình đến Brussels (Bỉ), bỏ mặc Rimbaud ở lại London. Rimbaud đã viết thư khẩn nài Verlaine, với những câu đáng ra chỉ có thể xuất phát từ một người... phụ nữ: "Anh nghĩ là đi với người khác, đời anh sẽ hạnh phúc hơn ư?", và "Chỉ có sống cùng tôi, anh mới được tự do...".

Mùa hè 1873, Verlaine và Rimbaud gặp lại nhau tại Brussels. Nỗi vui đoàn tụ vừa tan, hai người đã nhanh chóng lao vào một cuộc cãi vã. Verlaine vốn tính khí rất nóng nảy (ngoài việc thường xuyên thượng cẳng chân, hạ cẳng tay với vợ như đã kể trên, ông còn có lần bị giam một tháng vì tội bóp cổ và dùng dao... dọa mẹ đẻ), ông đã lấy súng bắn Rimbaud bị thương ở cổ tay trái. Vì sự cố này, Verlaine đã bị kết án 2 năm tù. Trong thời gian sống trong nhà giam, Verlaine đã sáng tác tập "Khúc lãng mạn không lời", trong đó có những câu đầy xao xác dành tặng Rimbaud: "Này là trái, là hoa, là lá, là cành/ Là trái tim tôi thổn thức chỉ vì em".

Ở tuổi 20, Rimbaud ngừng làm thơ. Thay vào đó, ông dành thời gian đi du lịch khắp thế giới. Ông từng tham gia vào các phi vụ buôn cà phê, vũ khí và đã chết năm 37 tuổi tại một nhà thương làm phúc ở Marseille, sau khi bị cắt cụt chân phải vì căn bệnh ung thư xương.

Về phần Verlaine, sau khi rời xa Rimbaud, liên tiếp các bất hạnh ập đến với ông. Tháng 4/1874, mặc dù Verlaine vẫn đang trong thời gian thụ án, song thể theo nguyện vọng của vợ ông, Tòa án Paris đã quyết định cho vợ chồng ông được ly hôn. Sau khi Verlaine mãn hạn tù trở về, bị gia đình từ chối, ông sang Anh kiếm sống bằng nghề gia sư (dạy tiếng Pháp, dạy vẽ).

Năm 1877, Verlaine trở lại Pháp. Ông tiếp tục sa vào con đường rượu chè. Thời gian này, Verlaine "cặp" với một nam sinh viên tên là Lucien Leatinois - người trước đấy đã từng đồng hành với ông trong một số chuyến đi xa.

Năm 1881, Verlaine cho xuất bản tập "Đạo lý". Năm 1884, ông cho ra mắt bạn đọc tập "Xưa kia và mới đây" và tới năm 1889 là tập "Những nhà thơ bị nguyền rủa". Không biết có phải với một số thi nhân, nỗi đau đã làm họ nảy nở thiên tài, chỉ biết là, tập "Khúc lãng mạn không lời" của Verlaine được coi như tuyên ngôn của trường phái Tượng trưng. Và năm 1894, ở Pháp, Verlaine được bầu chọn là "Ông hoàng của các nhà thơ".

Sinh thời, Verlaine luôn được xem là người có lối sông buông thả, song trong sáng tác, ông lại nổi tiếng là người kỹ tính, "chưa từng bao giờ viết một dòng thơ dở" - như nhận định của nhà văn Graham Robb. Thơ ông cũng rất giàu nhạc tính. Chẳng thế mà các nhà nghiên cứu văn học đã phải đưa ra nhận xét: "Từ Baudelaire tới Verlaine... có mối liên hệ chặt chẽ giữa thơ ca và âm nhạc".

Những năm cuối đời, Verlaine luôn trong tình cảnh đau ốm, phải thường xuyên nhập viện. Cuộc đời Verlaine là một chuỗi say - tỉnh, tỉnh - say kèm với đó là không ít ăn năn, hối hận về những năm tháng sống buông thả. Không ít lần ông thể hiện sự tiếc nuối vì hoàn cảnh túng thiếu đã phải bán đi một số bản thảo thơ của Rimbaud. Nhưng rồi, chứng nào tật nấy, Verlaine lại thả mình vào cuộc sống bê tha. Ông thường xuyên có mặt tại các tửu quán, đánh bạn với không chỉ các cây bút trẻ mà còn cả những gã ma cô, những ả gái điếm. Verlaine trút hơi thở cuối cùng vào ngày 8/1/1896, khi mới ở tuổi 52 và tương truyền là vẫn chưa dứt một cơn say.

Thi hài của Verlaine được an táng tại nghĩa trang Cimetiere de Batignolles, trước sự đưa đám của hơn ba ngàn người. Điều ấy nói lên rằng, sự nghiệp thi ca của Verlaine đã thực sự chinh phục được trái tim của đông đảo người đọc.

Rất may mắn là một năm trước khi mất, Verlaine đã kịp viết xong bài giới thiệu cho "Tuyển tập tác phẩm của Arthurr Rimbaud"