Thi sĩ của "Người đàn bà kiều diễm"
Sinh ra trong một gia đình đại trí thức, quý tộc, ngay từ giai đoạn đầu sáng tác, Aleksandr Blok đã có thiên hướng thần bí. ông chịu ảnh hưởng mạnh học thuyết duy tâm của Solovyov. Đặc biệt, tập thơ đầu tay có tên gọi "Thơ về người đàn bà kiều diễm" (xuất bản năm 1904) của Blok đã mang âm sắc kinh nguyện nhà thờ.
Nhưng, cuộc đời đâu có phẳng bằng? Và nhung lụa nào đỡ nổi cây roi cuộc sống đang vung lên nghiệt ngã "quất tơi bời trên da thịt chúng ta" (như cách nói hình tượng của Blok trong bài "Trước tòa"). Bên cạnh những ảnh hình xa xăm, quyến rũ, có sức mê hoặc huyền bí về những "người đàn bà đẹp", những "người đàn bà xa lạ", với "dải áo lụa nàng mềm mại như tỏa điềm gì xưa cũ", với "ánh mắt xanh sâu thẳm rạng rỡ bến bờ xa", chúng ta còn bắt gặp trong thơ Blok những người đàn bà như đa phần những người đàn bà khác trên đời. Đó là những người đàn bà từng gắn bó số phận, cuộc đời mình với nhà thơ và những người ít nhiều có duyên nợ trong đời sống tinh thần và quan hệ tình cảm với ông. Bài thơ với những câu mở đầu "Danh vọng, vinh quang, bao giá trị/ Ta đều quên đi trong cuộc đời" là bài thơ Blok viết về Lyubov Mendeleeva, con gái nhà bác học Mendeleev (người tìm ra bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học) và là vợ nhà thơ từ năm 1903. Khi Blok viết bài này (năm 1908) quan hệ vợ chồng của nhà thơ đang thời kỳ căng thẳng, trên bờ vực của sự đổ vỡ. Xin giới thiệu để bạn đọc cùng thưởng thức bài thơ này qua bản dịch của nhà thơ Tế Hanh (bài thơ được đặt tên là "Em ra đi"):
Danh vọng, vinh quang, bao giá trị
Ta đều quên đi trong cuộc đời
Khi mặt em trong cái khung giản dị
Trên bàn ta như một tấm gương soiNhưng đến lúc em ra đi mãi mãi
Ta ném trong đêm chiếc nhẫn hứa hôn
Ta không muốn nghĩ đến hình em nữa
Một người kia xứng đáng với em hơn.Ngày tháng quay cuồng trong vòng hung ác
Ta đắm mình trong cốc rượu truy hoan
Trước bàn thơ ta cầu em trở lại
Ta giơ tay kêu gọi tuổi thanh xuân.Nhưng vô ích em đi không ngoảnh lại
Mặc ta cầu xin em chẳng đáp lời gì
Vận chiếc áo choàng xanh lặng lẽ
Trong sương đêm em lủi thủi ra đi
ở nơi nào, nơi nào lý tưởng
Em gửi vào kiêu hãnh của em ?
Trong giấc chiêm bao ta thấy mãi
Chiếc áo xanh chìm trong sương đêmThế là hết yêu thương - Ta không cần danh vọng
Tuổi trẻ đã qua, hết ý nghĩa cuộc đời
Và đến lúc để không còn hình bóng
Ta cất cái khung có tấm ảnh em cười
Trong một bài viết nhân khi Blok tạ thế, Mayakovsky đã kể lại rằng: Vào những ngày cuối cùng trong đời, Blok có tâm trạng đặc biệt u ám. Tại gian phòng vắng vẻ, lặng ngắt như ngoài nghĩa trang của ông ở Moskva, Blok đã sẽ sàng và buồn bã đọc cho bạn thơ nghe "những dòng thơ cũ về tình ca Digan, về tình yêu, về người đàn bà đẹp". Và Mayakovsky kết luận: "Tiếp theo không còn đường đi nữa. Tiếp theo là cái chết. Và nó đã đến" .
Nói đến nhà thơ - người đại biểu danh tiếng nhất của trường phái tượng trưng, người đã "có một ảnh hưởng lớn lao đối với toàn bộ thơ ca hiện đại" (Mayakovsky), nhiều sử gia văn học thường đề cập đến giai đoạn cuối đời của ông, xem như đấy là bi kịch của sự lựa chọn. Kỳ thực, Blok đã biết dừng lại đúng lúc và đã lựa chọn được những gì phù hợp nhất với thể tạng của mình. Bởi vậy, nói đến thơ tình Blok, người ta không thể không nhận thấy: nét đặc sắc nhất vẫn là những bài thơ ông viết về những mẫu hình trong mơ tưởng, những người đàn bà có sức mê hoặc bởi những nét đẹp kín đáo, những nét đẹp có tính cổ xưa, bí ẩn, hoang dã... Đó là những vần thơ có sức ám ảnh lòng người một cách lạ lùng, những dòng thơ "như có phép màu", những vần thơ "bất chợt đi vào tâm trí chúng ta và ở lại đó mãi mãi", khiến trong hình dung của mọi người "Blok mãi mãi là con người trẻ trung" - như nhận xét của Paustovsky