Truyện trạng Vĩnh Hoàng và sức sống bền lâu

• Quảng Trị: Giữ gìn chuyện Trạng Vĩnh Hoàng
• Về Vĩnh Linh nghe chuyện trạng Vĩnh Hoàng
• Người nông dân đắm đuối với truyện Trạng Vĩnh Hoàng

Người dân ở đây quen với cách nói trạng, kể chuyện trạng Vĩnh Hoàng như thể cơm ăn nước uống, không khí hít thở hàng ngày. Vậy nên người ta mới nói: "Vĩnh Hoàng cả làng nói trạng". Điều đó làm nên sức sống lâu bền một chiếc nôi chuyện trạng nổi danh cả nước.

Nổi tiếng đến mức được một nhà nghiên cứu so sánh với làng trạng trứ danh Gabrôvô của nước Bungari và được nhà thơ lớn Chế Lan Viên tự hào quảng bá tận Châu Âu thời kháng chiến chống Mỹ. Chuyện trạng Vĩnh Hoàng còn thu hút nhiều nhà nghiên cứu, nhà báo tìm hiểu và phản ánh những báu vật dân gian cổ truyền vẫn còn lưu giữ ở một vùng quê từng được mệnh danh là "Lũy thép Vĩnh Linh".

Chị Hoàng Dạ Hương, cán bộ văn hóa xã Vĩnh Tú, Vĩnh Linh, một người gắn bó và tâm huyết với chuyện trạng Vĩnh Hoàng cho biết, đây là di sản văn hóa phi vật thể quý giá của Vĩnh Linh - Quảng Trị, cần được gìn giữ và lưu truyền.

Nhưng cũng cần nói rõ để tránh nhầm lẫn, hiện tại ở Vĩnh Linh không có địa danh nào mang tên gọi Vĩnh Hoàng. Đây là cái tên ra đời trong kháng chiến chống Pháp bao gồm khu vực các xã như Vĩnh Tú, Vĩnh Nam, Vĩnh Trung, Vĩnh Thái thuộc huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị. Chính nơi đây nở rộ tinh thần hài hước dân gian truyền thống nên gọi chung là chuyện trạng Vĩnh Hoàng và cách gọi này tồn tại cho đến ngày nay.

Vòng quanh địa bàn này sẽ thấy nhiều rừng cây mới trồng sau này và cả những truông dài rú rậm còn sót lại sau chiến tranh tàn khốc cũng như sự khai phá đất đai của nhiều thế hệ con người. Vùng đất lắm rừng rú lại gần biển khơi, cát trắng đến nhức mắt, nhưng bàu nước quý báu ở một vùng khô hạn lại như ân tứ của đất trời. Và không thể không nói đến đến xã Vĩnh Tú, núm ruột của chiếc nôi chuyện trạng.

Cũng cồn cát, cũng lùm cây, cũng bàu nước mát trong như Bàu Trạng, Bàu Thủy... bất cứ ai một lần tới đây cũng đều mang về những kỷ niệm khó quên. Ở vùng đồng bằng nhưng thiên nhiên vừa khắc nghiệt lại vừa kỳ vĩ, có sức quyến rũ khó quên. Và những giếng nước của làng quanh năm luôn có nước, chứa đựng một sức sống bền bỉ và bí ẩn.

Chính một cảnh quan thiên nhiên như vậy đã rèn giũa cho người dân bản địa một tính cách kiên cường, hào sảng và đặc biệt là khả năng hài hước, ngạo nghễ trước mọi cảnh ngộ dù gian nguy đến mấy. Nói trạng và chuyện trạng được sinh hạ từ một miền quê như thế tạo nên nét riêng độc đáo, không hề lẫn với bất cứ nơi đâu.

Nhà văn Xuân Đức, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Quảng Trị cho biết, nói trạng khác với nói dóc, nói phét dù đều dựa vào sự cường điệu, phóng đại nhưng nếu nói dóc, nói phét dễ mang yếu tố tiêu cực thì nói trạng, trái lại chỉ mang yếu tố, gây cười và được người nghe chấp nhận, tán thưởng, tạo nên khoái cảm từ tiếng cười mang tính mỹ học. Ông còn khẳng định rằng đây là loại hình diễn xướng văn nghệ dân gian, có tính khu biệt bởi phương ngữ Vĩnh Hoàng. Theo ông, chuyện trạng hay nhờ vào hai yếu tố: bản thân câu chuyện và tài nghệ người trình diễn.

Nói trạng và chuyện trạng nảy sinh và lan tỏa từ cuộc sống và sinh hoạt đời thường của mỗi gia đình. Khi bà con lao động vất vả, để tự động viên mình và mọi người, nói trạng và chuyện trạng ra đời qua nhu cầu giao tiếp, giao lưu tình cảm hàng ngày. Về Vĩnh Tú chứng kiến những mái nhà ba, bốn thế hệ cùng nhau chung sống, cùng chia ngọt sẻ bùi qua bữa cơm sẽ cảm nhận đầy đủ hơn cuộc sống và môi trường sản sinh chuyện trạng.

Chuyện trạng sinh thành từ con cá tràu mà nhiều nơi gọi là cá quả có mặt trong bữa ăn thường nhật hay từ chuyện "chè xeng đựng đụa" mà tiếng phổ thông gọi là "chè xanh đứng đũa", rồi trái dưa Vĩnh Hoàng cũng  khác thường như được nảy mầm từ mơ ước dân gian. Tất cả những điều tưởng chừng rất đỗi đời thường, không có gì quan trọng và to tát đã làm nên phong vị trạng Vĩnh Hoàng, bản lĩnh Vĩnh Hoàng không dễ gì có được.

Ai có dịp chứng kiến hai vợ chồng Trần Đức Trí và Trần Thị Liệu kể chuyện trạng cũng phải trầm trồ thán phục. Ông Trí kể chuyện ăn khoai Vĩnh Hoàng thì phải làm một chuyện lạ đời… đó là đeo kính. Bởi vì khoai ở đây ngon và bở đến nỗi khi bụi khoai vào mắt thì phải đi khám bác sĩ, nên mỗi lần nấu khoai nhất thiết phải nhớ tìm cái kính bảo vệ mắt mình.

Tre già măng mọc âu cũng lẽ thường. Hơn nữa đó còn là điều thật sự đáng mừng khi những nghệ nhân kể chuyện trạng tuổi cao sức yếu nay cũng đã gần đất xa trời. Những chú bé bên cạnh chuyện học hành đã hứng thú với kho tàng chuyện trạng và còn góp phần sáng tác ra những câu chuyện mới. Những truyền nhân tuổi còn niên thiếu nhưng đã không làm hổ danh một vùng đất nổi danh chuyện trạng.

Chúng tôi cùng bà con làng Huỳnh Công Tây ngồi nghe hai cậu bé Trần Nhật Khanh kể chuyện "Đem trâu đi câu cá", nghĩa là cá to đến nỗi phải đem trâu làm mồi nhử và Trần Quốc Cường, 14 tuổi kể chuyện trạng "Chống bạo lực" mà cười vui sảng khoái, mừng cho hồng phúc quê hương.

Chuyện trạng không chỉ có mặt trong lời ăn tiếng nói dân gian, trong sinh hoạt cộng đồng mà còn được những người tâm huyết như ông Trần Hữu Chư bao năm mày mò trở thành họa sĩ của làng trạng Vĩnh Hoàng. Những câu chuyện kể hài hước mang đậm chất nói trạng được ông chuyển thể, minh họa bằng tranh vẽ. Những bức tranh của lão nông chưa hề học vẽ qua trường lớp đã cuốn hút người xem.

Chẳng hạn ông giới thiệu bức tranh vẽ theo chuyện cây ớt Vĩnh Hoàng. Cây ớt này chẳng phải bình thường, nó to đến nỗi cả làng ăn không hết một quả ớt, cành lá có thể làm cột nhà, thân nó làm cột đình, đến nỗi vua Tàu phải cho người sang xem hư thực thế nào. Âu cùng là mơ ước về một cuộc sống đủ đầy, sản vật thừa cho bà con thụ hưởng của những người chân quê lam lũ gửi gắm vào chuyện trạng.

Nhóm phóng viên chúng tôi tình cờ chứng kiến những cây văn nghệ địa phương đang gấp rút hoàn thành các tiết mục của mình. Đây là đội văn nghệ xã Vĩnh Tú đang tập luyện những tiết mục "cây nhà lá vườn" tham gia hội thi của huyện Vĩnh Linh. Những lời ca tiếng hát, điệu múa mộc mạc từ chiếc nôi Vĩnh Hoàng cũng đã lôi cuốn người xem. Nhưng có một chi tiết thú vị không thể bỏ qua, đó là dù có biểu diễn tiết mục gì đi nữa thì các diễn viên quần chúng không hề quên giới thiệu mình đến từ chiếc nôi chuyện trạng.

Chuyện trạng đi vào văn chương với truyện ngắn ấn tượng của nhà văn Nguyễn Quang Lập "Người lính hay nói trạng". Và sẽ là thiếu sót nếu không nhắc đến một nhà thơ có quê ngoại Vĩnh Linh, đó là Ngô Minh với bài thơ khá nổi tiếng "Nghe chuyện trạng Vĩnh Hoàng" được nhiều người yêu thích. Đây cũng là trường hợp hiếm có khi chuyện trạng vào thơ:

Bom hất sang sông đỡ tốn tiền đò
Đi bứt tranh bứt nhầm đuôi cọp
Người kể chuyện quả quyết rằng có thật
Ai chưa tin xin mời đến làng tôi.
Người kể chuyện xoè hai bàn tay
Săn mùi đất và chai lì vỏ hến
Người nghe chuyện thường say tán thưởng
Chẳng nghi ngờ câu chuyện của anh
Tôi đã nghe dễ đến trăm lần
Và tôi yêu như yêu màu đất đỏ
Yêu bao điều như hạt tiêu kỳ lạ
Yêu mắt nhìn sinh ngọn gió bình yên
Vĩnh Linh ơi từ địa đạo bước lên
Tưởng trắng rợn một màu tang trắng
Ai ngờ dưới tro những câu chuyện trạng
Lại lên xanh lấp lánh mắt cười.
Một củ khoai phải luộc đến năm nồi
Chuyện như chẳng thể nào tin được
Nhưng đến Vĩnh Linh vốc lên từng nắm đất
Hiểu thêm nhiều sự tích lạ lùng hơn.

Nhưng làm gì để sức sống của chuyện trạng vẫn tiếp tục lan tỏa trong đời sống nhân dân, đâm sâu gốc rễ trong tâm hồn và sinh hoạt dân gian? Đây quả thực là những câu hỏi không hề đơn giản được đặt ra với những người am hiểu và nặng lòng với văn hóa quê hương.

Theo nhà văn Xuân Đức thì phải trả lại cho chuyện trạng Vĩnh Hoàng cái môi trường đã sản sinh ra nó, nghĩa là đưa nó về lại với các xóm, các câu lạc bộ gần dân và  đời sống chứ không phải chạy theo phong trào "sân khấu hóa" dù rằng việc tổ chức các hội thi, hội diễn là cần thiết, tạo chất xúc tác cho nói trạng và kể chuyện trạng nảy sinh.

Mong và tin rằng chuyện trạng Vĩnh Hoàng vẫn đâm hoa kết trái trên vùng quê Vĩnh Linh, Quảng Trị, vẫn làm nên một bản sắc lạc quan, trào phúng, vượt qua mọi nhọc nhằn, thử thách, mãi mãi tươi xanh, trong trẻo một chất sống của chuyện trạng Vĩnh Hoàng.