Hình tượng “mã” trong văn hóa dân gian Việt Nam

Từ thuở xa xưa, khi con người còn sống chủ yếu bằng nghề nông và di chuyển bằng sức vật, ngựa đã trở thành người bạn trung thành trên mọi nẻo đường, là biểu tượng của sự trung nghĩa, nhanh nhẹn và dũng mãnh. Qua dòng chảy thời gian, hình ảnh ấy đi vào tục ngữ, thành ngữ, ca dao, hóa thân thành những lời răn, lời chúc, lời nhắn gửi thấm đẫm triết lý sống của cha ông ta.

Nói đến “mã”, người Việt không thể không nhớ tới câu thành ngữ “Mã đáo thành công”. Câu nói ngắn gọn ấy chứa đựng niềm tin và khát vọng muôn đời về sự thành công, thuận lợi. Khi xưa, các vị tướng ra trận đều cưỡi ngựa; ngựa về tức là báo tin thắng trận. Bởi thế, người ta chúc nhau “Mã đáo thành công” - mong mọi việc đều trọn vẹn, hanh thông. Đến nay, dù thời đại đã khác, câu chúc ấy vẫn được nhắc lại trong những dịp khai trương, năm mới hay khi ai đó bắt đầu một hành trình mới. Con ngựa vì thế mang ý nghĩa của khởi đầu may mắn và thắng lợi vẻ vang.

Nếu “Mã đáo thành công” biểu trưng cho niềm tin hướng tới tương lai, thì “Tứ mã nan chi” lại là lời nhắc nhở về trách nhiệm với lời nói. Nghĩa đen của câu này là: “Bốn con ngựa cũng khó đuổi kịp lời nói đã thốt ra”. Nghĩa bóng là: “Lời đã nói, dù cưỡi bốn ngựa chạy theo cũng không thể thu lại”.

Cha ông ta mượn hình ảnh ngựa - loài vật nhanh nhất trong thế giới cổ đại - để khuyên con người phải cẩn trọng trong ngôn từ, biết giữ chữ tín và danh dự. Trong xã hội xưa, danh dự là thước đo phẩm giá con người; vì vậy, lời nói sai lầm có thể dẫn đến tổn thương, hiểu lầm, thậm chí là mất lòng tin. “Tứ mã nan chi” chính là bài học về đạo đức và nhân cách, có giá trị vĩnh cửu cho đến hôm nay.

Bên cạnh đó, thành ngữ “Thiên lý mã” và “Bá Nhạc tri mã” lại phản ánh một khía cạnh khác - khát vọng được công nhận và trọng dụng tài năng. “Thiên lý mã” là con ngựa chạy ngàn dặm, tượng trưng cho người tài giỏi, kiệt xuất. Nhưng ngựa hay nếu không gặp người biết nhìn - “Bá Nhạc tri mã” - thì tài năng ấy cũng bị chôn vùi. Hai câu thành ngữ này thường đi đôi với nhau, thể hiện triết lý nhân sinh sâu sắc: trong cuộc sống, người tài cần gặp được người hiểu mình, còn người lãnh đạo cần có con mắt tinh đời để nhận ra nhân tài. Đó là quan niệm tiến bộ, mang hơi thở của tư tưởng “trọng dụng người hiền” mà dân tộc Việt luôn đề cao trong suốt chiều dài lịch sử.

Không chỉ có vậy, thành ngữ “Mã bất đình đề” - nghĩa là “ngựa không dừng vó” - lại thể hiện tinh thần lao động bền bỉ, không ngơi nghỉ. Người Việt vốn cần cù, chịu thương chịu khó; bởi thế, hình ảnh con ngựa miệt mài phi bước gợi nên sự kiên trì, ý chí vượt khó. Dù hành trình có dài, dù đường đi gập ghềnh, người ta vẫn “mã bất đình đề” để hướng tới đích đến của mình. Câu thành ngữ này vừa là lời ca ngợi, vừa là động lực để con người tiếp tục vươn lên trong lao động và cuộc sống.

Ở một tầng ý nghĩa khác, câu “Long mã hồi đầu” lại mang hơi hướng triết lý đạo đức phương Đông. “Long mã” - con vật huyền thoại thân ngựa đầu rồng - tượng trưng cho trí tuệ và điềm lành. “Hồi đầu” nghĩa là quay đầu lại. Cả cụm gợi lên hình ảnh người biết dừng lại đúng lúc, biết hối cải khi lầm đường, coi đó là đức độ cao quý. Người xưa tin rằng, dẫu đã sai lầm, chỉ cần biết quay đầu vẫn còn kịp để trở về với điều thiện. Câu thành ngữ này vì thế vừa có giá trị đạo đức, vừa thấm đẫm tinh thần nhân văn.

Ngoài ra, câu “Nhân trung chi long, mã trung chi bảo” - “Người là rồng trong loài người, ngựa là báu vật trong loài ngựa” - lại là lời ca ngợi tài năng xuất chúng, phẩm chất quý hiếm. Người Việt xưa trọng hiền tài, coi “hiền tài là nguyên khí quốc gia”, nên câu nói này thường dùng để tôn vinh người có tài, có đức, hiếm có giữa đời thường.

Nhìn tổng thể, các thành ngữ - tục ngữ có yếu tố “mã” không chỉ đơn thuần nói về con ngựa, mà còn là ẩn dụ cho con người. Hình tượng ngựa trong văn hóa Việt mang nhiều lớp nghĩa: Là sức mạnh và tốc độ - biểu hiện cho tinh thần tiến thủ (như “phi mã như phong”), là trí tuệ và tài năng - thể hiện qua “thiên lý mã”, “bá nhạc tri mã”, là đạo đức và nhân cách - được nhắc nhở trong “tứ mã nan chi”, “long mã hồi đầu”, là niềm tin và khát vọng thành công - thể hiện rõ trong “mã đáo thành công”.

Tất cả những giá trị ấy hòa quyện, phản chiếu tâm hồn và nhân sinh quan của người Việt: luôn hướng thiện, trân trọng chữ tín, đề cao tài năng và bền bỉ trong hành trình đi tới thành công.

Từ hình ảnh con ngựa trong thực tế đến biểu tượng “mã” trong ngôn ngữ, ta thấy rõ sự kế thừa và sáng tạo của văn hóa Việt. Người Việt không chỉ mượn hình ảnh từ Hán ngữ mà còn “Việt hóa” nó, thổi vào đó tinh thần nhân hậu, lạc quan và cần cù của dân tộc. Chính vì thế, những câu thành ngữ như “Mã đáo thành công” hay “Tứ mã nan chi” đã vượt qua giới hạn của thời gian, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

Ngựa - con vật của tự do, trung thành và mạnh mẽ - đã hóa thân vào ngôn từ, trở thành biểu tượng của con người Việt Nam: biết ước mơ, biết phấn đấu, biết giữ chữ tín và cũng biết quay đầu khi lầm lỗi. Từ những vó ngựa của ngàn xưa, ta vẫn nghe vang vọng đến hôm nay nhịp sống con người - bền bỉ, nghĩa tình và đầy khát vọng.

Huỳnh Trân (Sưu tầm)