Tình yêu của tôi đối với văn học Ba Lan

Tôi hành động như vậy với ý thức rằng, niềm đam mê và nhiệt huyết của mình sẽ tạo điều kiện cho người Việt có cơ hội tìm hiểu nền văn hóa và văn học Ba Lan. Tôi xem thành quả bao gồm trên 30 cuốn sách dịch văn học Ba Lan đã được ấn hành là một sự đóng góp khiêm tốn của mình vào việc làm cho hai dân tộc chúng ta gần gũi nhau hơn.

Đọc các tác phẩm văn học Ba Lan do tôi chuyển ngữ, người đọc Việt Nam có điều kiện làm quen, tìm hiểu thân thế và sự nghiệp của các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng Ba Lan như: Robert Stiller, Maria Kruger, Alfred Szklarski, Monika Warnnenska, Henryk Sienkiewicz, Wladyslaw Reymont, Boleslaw Prus, Wislawa Szymborska, Czeslaw Milosz, Tadeusz Rózewicz, Slawomir Mrozek, Dorota Terakowska, Katarzyna Grochola, Jerzy Pilch, Tomek Tryzna, Tomasz Jastrun, Katarzyna Michalak, Hanna Samson và Olga Tokarczuk.

Các tiểu thuyết và truyện ngắn Ba Lan do tôi dịch đã nhiều lần được diễn đọc trên làn sóng các đài phát thanh ở Việt Nam, nhất là trong các "Chương trình đọc truyện đêm khuya", đưa thính giả Việt Nam vào thế giới văn hóa và văn học Ba Lan. Trong số các tác giả và các tác phẩm đã được diễn đọc, phải kể đến: “Pharaoh” (Boleslaw Prus), “Quà của Chúa” (Dorota Terakowska), “Nghệ thuật nhìn”, “Người gác rừng si tình”, “Chuyến tàu tốc hành đêm” (chùm truyện ngắn của Slawomir Mrozek), “Những khoái cảm khác” (Jerzy Pilch), “Người đàn bà xấu nhất hành tinh”, “Vũ nữ” (Olga Tokarczuk), “Vợ chưa cưới Chủ nhật” (Hanna Samson), “Sinh nhật” (Tomasz Jastrun).

Tôi cũng xin thông tin rằng, ngoài những cuốn sách dịch đã ấn hành, những bài báo tôi viết về Ba Lan, về các tác giả và tác phẩm văn học Ba Lan, đã thường xuyên được đăng tải trên báo chí Việt Nam, nhất là trong các tuần báo, các tạp chí văn học nghệ thuật uy tín.

Hai Huân chương công trạng Cộng hoà Ba Lan do các Tổng thống Bronislaw Komorowski và Andrzej Duda tặng tôi năm 2012 và 2017, về những đóng góp xuất sắc trong việc phát triển quan hệ Ba Lan - Việt Nam thông qua việc giới thiệu và quảng bá văn học Ba Lan tại Việt Nam, là nguồn động viên to lớn dành cho tôi trong hoạt động không mệt mỏi của mình nhằm gắn bó hai dân tộc chúng ta.

Đọc tác phẩm của các tác giả Ba Lan, bạn đọc Việt Nam hiểu sâu hơn truyền thống và lịch sử Ba Lan, quan sát tốt hơn cuộc sống thường nhật của người Ba Lan và phát hiện ra những nét tương đồng thú vị về tâm lý và vận mệnh của hai dân tộc. Tất nhiên, tài năng của các tác giả Ba Lan và giá trị của các tác phẩm của họ là lý do chính khiến người Việt ưa chuộng đọc sách Ba Lan. Theo tôi, mỗi tác phẩm văn học Ba Lan  đóng vai trò người phát ngôn của văn hóa Ba Lan.

Trong số các tiểu thuyết Ba Lan tôi dịch sang tiếng Việt, tiểu thuyết "Xin cạch đàn ông!" của nữ nhà văn Katarzyna Grochola được bạn đọc Việt Nam vô cùng mến mộ. Đây là cuốn sách viết về người phụ nữ hiện đại khiến ta đọc liền một mạch, một cuốn sách nhẹ nhàng, dễ đọc, giàu chất trào lộng và lạc quan. Cuốn sách này khiến người đọc, nhất là phụ nữ, suy ngẫm về cuộc sống vốn không thiếu cam go và thử thách, dẫu vậy, luôn có cơ hội để con người đến được với cuộc sống mới, tốt đẹp hơn. Tôi thuận ý với nhận định cho rằng, "Xin cạch đàn ông!" là cuốn tiểu thuyết viết về sự mạnh mẽ, tính cương nghị và việc kiếm tìm chỗ đứng của mỗi con người trên thế gian.

Năm 2009, tôi có hân hạnh được gặp gỡ và trò chuyện với nữ nhà văn Katarzyna Grochola - tác giả tiểu thuyết này, tại quán cà phê Milano ở trung tâm thủ đô Warszawa. Cuộc trò chuyện 3 giờ đồng hồ của chúng tôi đã diễn ra trong bầu không khí hết mực chân tình. Nữ nhà văn đã bất ngờ tột độ khi hay tin, tiểu thuyết "Xin cạch đàn ông!" của bà đã được dịch và xuất bản tại Việt Nam, tại một nước châu Á ở rất xa Ba Lan.

Về phần mình, tôi cũng bất ngờ thật sự khi nữ nhà văn cho hay, hồi những năm 73-74 của thế kỷ trước, bố bà từng ở Việt Nam, với tư cách là một luật gia, làm việc trong Ủy ban Quốc tế giám sát và kiểm soát Hiệp định Paris. Hiện nay, trong ngôi nhà của nữ nhà văn vẫn còn trưng bày bức tượng Phật mà bố bà đã mua cho con gái để làm kỷ niệm về chuyến công tác tại Việt Nam.

Với niềm xúc động, bà Katarzyna Grochola nói với tôi: "Hồi trước bố tôi đã ở Việt Nam, sau đó tôi cũng đã có mặt tại Việt Nam thông qua sự hiện diện của thiên tiểu thuyết của mình. Chung cục, có thể nói rằng, cả hai cha con tôi đều đã đến Việt Nam".

Tôi đã dịch sang tiếng Việt thơ của 3 nhà thơ nổi tiếng Ba Lan: Wislawa Szymborska, Czeslaw Milosz và Tadeusz Rozewicz. Năm 2005, tại lễ trao Giải thưởng Transatlantyk, tôi đã có cơ hội làm quen với nữ nhà thơ Wislawa Szymborska. Khi tôi tự giới thiệu tôi là dịch giả tiếng Việt Nam, nữ nhà thơ liền hô to: "Việt Nam! Việt Nam! Tôi yêu Việt Nam! Tôi biết Việt Nam đã lâu, tôi còn làm thơ về Việt Nam nữa đấy!". Thưa các quý vị, hôm nay,  tại đây, với niềm vui lớn lao, tôi xin khẳng định rằng, nữ nhà thơ Wislawa Szymborska là người bạn chân thành, thân thiết của Việt Nam, là người có cảm tình sâu nặng với Việt Nam. 2 bài thơ của bà viết về chiến tranh Việt Nam với tiêu đề "Việt Nam" và "Là chắn" đã chứng tỏ điều này.

Đối với tôi, Ba Lan là cường quốc văn học. Trong lịch sử Giải Nobel Văn học, đất nước gần 40 triệu dân này đã đóng góp đến 5 nhà văn, nhà thơ đoạt giải, gồm: Henryk Sienkiewicz (1905), Wladyslaw Reymont (1924), Czeslaw Milosz (1983), Wislawa Szymborska (1996) i Olga Tokarczuk (2018). Họ đã có những đóng góp quan trọng vượt ra ngoài biên giới Ba Lan cho văn học thế giới.

Có thể khẳng định, không một nước Đông Âu nào lại có được nhiều sách dịch sang tiếng Việt như Ba Lan. Tại các nhà sách ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và các thành phố khác của Việt Nam đã và đang hiện diện sách văn học dịch từ ngôn ngữ Ba Lan. Đó là công lao của các dịch giả Việt Nam dịch văn học Ba Lan, những người đã tốt nghiệp các trường đại học ở Ba Lan. Tôi xin nhấn mạnh rằng, Bộ Ngoại giao Cộng hòa Ba Lan, đặc biệt là Đại sứ quán Ba Lan tại Hà Nội đã và đang luôn hỗ trợ tích cực nỗ lực không ngưng nghỉ của chúng tôi nhằm quảng bá văn hóa và văn học Ba Lan tại Việt Nam.