Ý nhạc, hồn thơ bừng lên từ ngõ nhỏ

Thời Pháp thuộc, phố có hai đoạn: Đoạn nội thành có tên là Rue Soeur Antoine (sơ Ăng-Toan). Đoạn ngoại thành không có tên chính thức, được ghi là Rue Soeur Antoine prolongée (phố Soeur Antoine kéo dài). Sau năm 1954, ta đổi tên toàn tuyến là phố Hàng Bột. Đến 1988, phố vinh dự được mang tên Chủ tịch Tôn Đức Thắng (1888-1980).

Phố chỉ dài hơn một cây số, nhưng những con ngõ nhỏ, sâu hun hút trên phố Tôn Đức Thắng là nơi hội tụ những tinh hoa văn chương, âm nhạc, đối nghịch hẳn với vẻ bên ngoài mặt phố bình dị, thô ráp với những hoạt động kinh doanh, buôn bán khá sầm uất.

Hồn thơ, ý nhạc từ ngõ nhỏ

Phố Tôn Đức Thắng tự hào có di chỉ Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của nước ta tọa lạc ngay đầu phố. Các làng Hào Nam, An Trạch, Bích Câu, Linh Quang, Lương Sử, Văn Hương, Văn Chương, Thổ Quan, Quan Thổ, Thịnh Hào, Cẩm Văn, Huy Văn… vây quanh phố Hàng Bột cũ, đều là đất văn chương, nghệ thuật, xuất hiện những tên tuổi lừng danh.

Ngõ Văn Chương có Nữ sĩ Anh Thơ (1918-2005), tên thật là Vương Kiều Ân, quê Bắc Giang, Giải thưởng Nhà nước (2001), truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật (2007). Bà tham gia Cách mạng năm 1945, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam lớp đầu tiên (năm 1957), ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam, ủy viên Thường vụ Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam, biên tập viên Tạp chí Tác phẩm mới (1971-1975). Bà có những câu thơ hay khiến người đọc còn nhớ mãi: “Cha già thêm tóc bạc/ Chống gậy bước lên đồi/ Thương một mùa vải đỏ/ Má hồng con đang tươi” (“Tiếng chim tu hú” - 1954).

Cùng ngõ Văn Chương có nhà văn Sơn Tùng (1928- 2021), quê Diễn Châu, Nghệ An, người gần như dành trọn đời văn viết về ìlãnh tụ, danh nhân văn hóa, nổi tiếng là tiểu thuyết “Búp sen xanh” viết về cuộc đời Hồ Chí Minh.

Ông có 27 năm là bộ đội tham gia hai cuộc kháng chiến, là thương binh hạng nặng nhất (1/4) với hàng chục mảnh đạn còn găm trong cơ thể. Với nghị lực phi thường, vượt qua đau đớn thể xác, ông đã viết 21 tác phẩm văn học, trong đó có 13 tác phẩm viết về Bác Hồ. Ông được tặng danh hiệu “Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới” (2011).

Nhắc đến ông, bỗng như vang lên câu hát: “Anh gửi cho em chiếc nón bài thơ xứ Nghệ/ Mang hình bóng quê hương/ Lợp vào đây trăm mến ngàn thương/ Nón bài thơ, Em đội nón bài thơ/ Đi đón ngày hội mới/ Nước non ta nay một dải vẹn tròn như chiếc nón bài thơ” (“Gửi em chiếc nón bài thơ” - Thơ Sơn Tùng, nhạc Lê Việt Hòa).

Sát ngay ngõ Văn Hương, nhà số 97 Tôn Đức Thắng là gia đình nhạc sĩ Thế Song (1933 - 2018). Ông quê ở làng Bích Câu, là anh ruột của nhạc sĩ Văn Dung. Ông viết khoảng gần 600 ca khúc, một số bài nổi tiếng như  “Nơi đảo xa”, “Bài ca trên đỉnh Pò Hèn”, “Tình yêu bên suối”. Ông là cán bộ biên tập âm nhạc Đài Tiếng nói Việt Nam, được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật (2017).

Về ca khúc “Nơi đảo xa”, sinh thời ông kể rằng: Năm 1979, mặt trận biên giới phía Bắc và phía Tây Nam đang nóng bỏng, ông cùng đoàn nhạc sĩ đi thực tế sáng tác tại vùng biển Quảng Ninh. Cán bộ chiến sĩ Hải quân ở Trạm kỹ thuật 48 (Quảng Ninh) đã kể cho ông nghe về những khó khăn, vất vả của người lính biển quanh năm lênh đênh ngoài khơi, đối mặt với những rình rập của kẻ thù. Rồi bỗng một chiến sĩ đề nghị với Thế Song: “Anh phải viết ca khúc về bọn em đấy nhé!”.

Cảm động trước lời đề nghị của người lính trẻ, trên đường về Hà Nội, ông đã dần hình thành bài hát với tiết tấu, giai điệu tựa như những đợt sóng xô ào ạt, quen thuộc với đời lính biển: “Lướt sóng con tàu mang tín hiệu trong đất liền/ Mắt em nhìn theo con tàu đi xa mãi/ Giữa nơi biển khơi đang nở rộ ngàn bông hoa san hô/ Cánh hoa đỏ thắm bao hy vọng anh gửi về tặng em”.

Nhạc Văn còn thấm mãi ngõ dài

Ngõ Văn Hương có căn nhà của gia đình nhạc sĩ Phó Đức Phương (1944 - 2020), và vợ là luật gia Lan Anh. Ông quê Hưng Yên, từng là Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), Phó Chủ tịch Hội Âm nhạc Hà Nội. Ông được tặng giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật đợt 1 (2001). Hầu hết tác phẩm của ông đều được công chúng yêu thích.

Bài hát “Những cô gái quan họ” nổi tiếng (1966), là sáng tác đầu tay lúc ông 22 tuổi, học Trường Âm nhạc Việt Nam và đang sơ tán ở tỉnh Hà Bắc (cũ). Tuy giai điệu nhẹ nhàng, tươi tắn nhưng ca khúc vẫn bật lên khí thế mạnh mẽ của những cô gái quan họ đảm đang, tay cày tay súng: “Đây quê hương ta gái thay trai tay súng tay cày đảm đang (i)/ Giặc đến giặc không đường về, lúa xanh mùa mùa vẫn (i) tươi xanh”. Ông đã phát hành nhiều album và tổ chức một số đêm nhạc riêng được công chúng đón nhận nồng nhiệt.

Từ phố này rẽ sang An Trạch còn có gia đình nhạc sĩ Văn Dung (1936-2022) cùng vợ là ca sĩ Tuyết Nhung, cả hai đều công tác tại Đài Tiếng nói Việt Nam. Ông vốn là nhà báo, tài năng âm nhạc phát tiết trước khi ông học lý luận sáng tác. Ông nổi tiếng với các ca khúc “Những bông hoa trong vườn Bác”, “Hành khúc thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh”, “Bài ca đường chín chiến thắng”, “Giải phóng quân ta ra đi” (cùng viết với Triều Dâng).

Ngõ Văn Chương còn có gia đình nhà thơ Tô Hà (1939-1991) sinh sống. Ông tên thật là Lê Duy Chiểu, sinh tại Thường Tín, Hà Nội, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, nguyên Trưởng ban Biên tập Báo Người Hà Nội. Ông đã xuất bản các tập thơ: “Hương cỏ mặt trời”, “Thành phố có ngôi nhà của mình”, “Sóng giữa lòng tay”. Bạn đọc đến nay còn nhớ mãi những câu thơ đầy tình cảm khi đứa con ông bập bẹ tập nói: “Con gọi bên thềm, gọi trước sân/ Bông hoa trên cỏ - nắng trong vườn/ Cánh chim rẽ lá vù lên hót/ Khoe với trời xanh trái chín thơm”... (“Tiếng đầu con gọi” - 1978).

Căn nhà trong ngõ Thịnh Hào 1 là nơi sinh sống của nhà văn Lê Tấn Hiển (SN 1952), quê Hà Nội, là con trai của học giả, nhà văn Lê Văn Hòe nổi tiếng với cuốn "Truyện Kiều chú giải" dày hơn 700 trang. Lê Tấn Hiển là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội, từng làm biên tập tại Báo Hà Nội mới. Rời phố Tô Hiến Thành, ông chuyển về đây sống đã lâu.

Ông làm thơ, viết truyện ngắn, tiểu thuyết... hầu hết về đề tài người lính bởi ông từng là bộ đội pháo binh tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng (điển hình là tiểu thuyết “Măng rừng sỏi suối” viết về chiến tranh).

Lê Tấn Hiển đã xuất bản hơn 30 đầu sách, trong đó 5 tập thơ (2 tập cho thiếu nhi), 2 cuốn tiểu thuyết, còn lại là truyện ngắn. Ông đã được tặng 3 Giải thưởng Văn học: Giải thưởng của NXB Thanh niên; Tạp chí Văn nghệ quân đội; Báo Thiếu niên Tiền phong. Ông còn được biết đến với kịch bản phim truyền hình nhiều tập “Đội đặc nhiệm Nhà C21” viết về thiếu nhi, được khán giả truyền hình đón nhận, hoan nghênh.

Một căn nhà nhỏ nằm cùng ngõ Thịnh Hào 1 luôn vang vọng âm thanh thánh thót từ tiếng đàn tỳ bà điêu luyện của nhà giáo, NSND Mai Phương (Vũ Thị Mai Phương), một người thầy mẫu mực tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Bà sinh 1951, quê Hưng Yên, sinh ra và lớn lên tại Hà Nội. Bà đã có công cải tiến cây đàn tỳ bà, giảng dạy và đào tạo một thế hệ nghệ sĩ trẻ tài năng trình diễn đàn tỳ bà, gìn giữ và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống.

Nhiều sáng tác của bà đã được đưa vào giáo trình giảng dạy trên cả nước: Tác phẩm “Chỉ một niềm tin”dựa trên nền dân ca quan họ Bắc Ninh “Bèo dạt mây trôi”, là tác phẩm nằm trong danh mục tốt nghiệp của hệ Trung cấp; tác phẩm “Niềm tâm sự” nằm trong danh mục tốt nghiệp hệ Đại học âm nhạc.

Trong một con ngõ nhỏ trên phố còn có nhà văn Hồ Công Thiết (1952-2023), nguyên cầu thủ bóng đá đội Công an Hà Nội, Phó giám đốc Công ty Thương mại và Lữ hành Bắc Sơn. Có thời kỳ, ông là cây bút xuất hiện thường xuyên trên các báo, đã xuất bản một số cuốn sách: “Kim Sơn - Điệp viên lãng tử”; “Tản mạn bóng đá Hà thành”; “Chuyện người Hà Nội”… Đặc biệt ông đã xuất bản cuốn “Phố Hàng Bột, chuyện tầm phào mà nhớ” ghi lại nhiều chuyện tinh tế, vui vui trên phố Hàng Bột, với biết bao niềm yêu mến và cả một trời kỷ niệm.