Các dự án thoát nước khổng lồ tại TP HCM vừa thiết kế đã lạc hậu

Với mục tiêu xóa ngập, tiêu thoát nước mưa, nước thải và cải thiện tình trạng ô nhiễm trên các tuyến kênh rạch cho 5 lưu vực chính với diện tích 14.000ha, nguồn kinh phí TP HCM đầu tư cho 3 dự án lắp đặt, cải tạo mở rộng các tuyến cống thoát nước mưa, nước thải, nạo vét kênh rạch và Dự án vệ sinh môi trường là vô cùng lớn.

Nếu cộng với 2 Dự án cải thiện môi trường nước và Dự án nâng cấp đô thị, số tiền đầu tư đã lên tới hơn 400 triệu USD. Thế nhưng, có ý kiến cho rằng, khi các đại công trình thoát nước đảm bảo khả năng tiêu thoát đến năm 2030 này chưa kịp làm xong, nguy cơ lạc hậu đã thấy rõ.

Nước kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè từ lâu đã chuyển thành màu đen do bị ô nhiễm nặng.

Thiết kế theo số liệu của… thời xa vắng

Theo thiết kế, Dự án vệ sinh môi trường lưu vực Nhiêu Lộc - Thị Nghè trải rộng trên phạm vi một phần hoặc toàn bộ diện tích của 7 quận trung tâm, có diện tích 33km² sẽ được lắp đặt hệ thống gồm 72km cống hộp, cống tròn các loại để bổ sung, thay thế cho hệ thống cống hiện hữu và gần 9km cống bao. Trong đó, tiết diện cống hộp lớn nhất của dự án là 2m5 x 5m, hệ thống cống này có khả năng "chịu tải" được lượng mưa tối đa khoảng 90mm với tần suất 50%, tức 2 năm mới xảy ra mưa với vũ lượng như vậy một lần...

Dự án cải thiện môi trường nước thành phố do JICA khảo sát thiết kế từ năm 1998 đến năm 2001 mới hoàn thành nhằm cải thiện hệ thống thoát nước mưa cho cả một vùng ảnh hưởng có diện tích lên tới 900ha.

Gói thầu "Cải thiện thoát nước bằng bơm" của dự án này cho 3 vùng trũng là khu vực Thanh Đa, bến Mễ Cốc 1 và bến Mễ Cốc 2 đã có diện tích 133ha thì cả hệ thống cống hộp, cống tròn dài hàng trăm kilômét nhưng tuyến cống lớn nhất cũng chỉ có tiết diện 2m x 2m50 và nhà máy xử lý nước thải trong dự án này công suất cũng chỉ đạt 141 ngàn m³/ngày đêm.

Tương tự, Dự án nâng cấp đô thị mặc dù phải lắp đặt 25km cống để giải quyết vấn đề tiêu thoát nước mưa, nước thải cho cả một lưu vực Tân Hóa - Lò Gốm trải dài trên các quận như: Quận 6, Tân Bình, Tân Phú và Bình Tân có diện tích 37km² thì tiết diện của tuyến cống tròn lớn nhất cũng chỉ là phi 1.800 và cống hộp đôi tiết diện đạt 6m x 2m.

Với tiết diện cống như vậy, lại được thiết kế dựa trên những số liệu về thủy văn ít nhất đã cách đây hàng chục năm, khả năng chịu tải tiêu thoát nước mưa của các dự án này cũng chỉ tương đương với dự án vệ sinh môi trường lưu vực Nhiêu Lộc  - Thị Nghè.

Các nhà khoa học nói gì?

Ngay tại thời điểm đó, góp ý đối với dự án Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tiến sỹ Trương Đình Hiển, cán bộ Phân viện Vật lý tại TP HCM thuộc Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ quốc gia, ngoài việc đưa ra dẫn chứng hàng loạt số liệu cơ bản về điều kiện khí tượng thủy văn, địa chất được nhà thầu sử dụng cho việc lập dự án là sai hoặc không đủ độ tin cậy để sử dụng cùng hàng loạt vấn đề không hợp lý khác.

Điển hình như: Dự án nghiên cứu khả thi hoàn toàn không dựa trên cơ sở nghiên cứu tiền khả thi; mục tiêu đề ra của dự án khả thi thấp hơn dự án nghiên cứu tiền khả thi nhưng vốn đầu tư tăng 294% so với trước…

TS Hiển còn cho rằng: "Dự án chỉ dùng những số liệu quá cũ, quá lạc hậu đã được khảo sát từ 10 đến 28 năm về trước thì những số liệu này hoàn toàn không thể phản ánh đúng thực trạng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè hiện tại".

Cũng theo thiết kế, trong giai đoạn trước năm 2010, dự án này chỉ được xây dựng 1 trạm bơm có thiết bị lược rác, công suất khoảng 800 ngàn m³/ngày. Nước thải sẽ được bơm hút rồi xả qua miệng xả ngầm ra sông Sài Gòn nhằm "pha loãng" nước thải đạt tỷ lệ từ 120/1 đến 500/1 để giảm thiểu tác động môi trường.

Thi công kiểu thủ công tại bờ kè kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè.

Thiết kế theo số liệu của… thời xa vắng

Về vấn đề này, trong nội dung góp ý với dự án, Phó GS.TS Cao Minh Thì, Chủ tịch Hội Vật lý thành phố khi đó đã cho rằng: "Phương án sử dụng trạm bơm đưa toàn bộ nước thải mà không cần xử lý nước thải nhiễm bẩn từ các cống đầu nguồn ra sông Sài Gòn mà theo như trong dự án khả thi gọi là "pha loãng" cũng giống như việc đưa nước thải nhiễm bẩn từ điểm A qua điểm B. Khi đó tình trạng ô nhiễm vẫn không thay đổi, mà còn phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm lan rộng và trầm trọng hơn…".

Sau đó, Phó GS.TS Cao Minh Thì đã đề nghị phải đưa hạng mục xử lý nước thải vào ngay giai đoạn 1 mới khả thi và đúng như tên gọi của dự án.

Phó GS.TS Cao Minh Thì còn lưu ý "Việc đặt gần 9 km cống bao ngầm sâu từ 8,54 đến 13,89m dưới lòng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè là không hợp lý".

Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Ngọc Giao, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TP HCM, Tổng Thư ký Hội Vật lý thành phố, khi đó cũng rất lo ngại bởi dự án đã phải thừa nhận rằng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đã "đóng góp" tới 12% toàn bộ lượng nhiễm bẩn xả vào sông Sài Gòn.

"Khác với việc lâu nay nguồn nước ô nhiễm từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè chỉ chảy một cách tự nhiên xuống hạ lưu sông theo thủy triều. Thì việc bơm trực tiếp nước thải nhiễm bẩn ra sông không qua xử lý khiến ô nhiễm bị lây lan tới nguồn nước sông Sài Gòn rồi sông Đồng Nai, nơi người dân thành phố sẽ phải trực tiếp dùng nước đó".

GS.TSKH Lê Minh Triết đã chỉ ra rằng: Việc thiết kế tuyến ống đã không dựa vào số liệu địa chất công trình trên toàn tuyến dọc kênh bởi vì những người lập dự án đã "phù phép" bằng cách đưa ra một tập số liệu địa chất thu thập từ 80 lỗ khoan chủ yếu được làm trong khoảng thời gian 6 tháng đầu năm 2000. Trong khi đó, việc thiết kế tuyến ống chủ yếu đã được làm xong trước tháng 9/1999…

Nhưng thật đáng tiếc, những nội dung cảnh báo của các nhà khoa học nêu trên đối với vấn đề thoát nước, giảm ngập và cải thiện môi trường của thành phố đã hầu như không được xem xét, cân nhắc, toàn bộ thiết kế dự án gần như được để nguyên và đưa vào thi công.

(Còn nữa)