"Chuyện dễ đùa khó nói" và những hệ lụy
Tình dục đâu chỉ gói gọn trong "phòng the", trong cuộc sống riêng tư của mỗi người, mà nó có thể gây ảnh hưởng tới rất nhiều lĩnh vực quan trọng trong xã hội. Mới đây, một cuộc nghiên cứu nghiêm túc về vấn đề vốn gây tò mò, nhưng lại bị coi là cấm kỵ, nhạy cảm, xấu xa… đã được tiến hành và đưa ra những kết quả đáng suy nghĩ.
Quan niệm tình dục: từ Nho giáo đến WTO
Nằm trong khuôn khổ của Dự án Nâng cao năng lực nghiên cứu, đào tạo và nâng cao nhận thức về tình dục và sức khỏe tình dục ở Việt Nam với sự tài trợ của Quỹ Ford, suốt từ năm 2003 đến năm 2008, Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội đã tiến hành một cuộc nghiên cứu về kiến tạo xã hội của tình dục ở Việt Nam.
 |
| Ảnh minh họa: Một dự án giáo dục tình dục an toàn cho thế hệ trẻ được thể hiện dưới hình thức sáng kiến phòng chống HIV/AIDS. |
Cuộc nghiên cứu được tiến hành dựa trên các cuộc phỏng vấn sâu với những người thuộc nhiều lứa tuổi, nghề nghiệp..., được tạm phân chia thành bốn thế hệ người Việt, gồm thế hệ hội nhập (sinh từ năm 1979 đến 1988), thế hệ quá độ (sinh từ năm 1969 đến 1978), những người con của CNXH (sinh từ năm 1954 đến 1968) và thế hệ của chiến tranh (sinh từ năm 1953 trở về trước). Họ đến từ bốn tỉnh, thành đại diện khá tiêu biểu cho khu vực nông thôn, thành thị ở cả hai miền Nam, Bắc là TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Hà Nội và Hà Tây (cũ).
Từ đó, quan niệm, đời sống tình dục của người Việt đã có những thay đổi lớn lao từ xã hội Nho giáo với trật tự "nam tôn nữ ti", "nam nữ thụ thụ bất thân"; đến các giai đoạn chiến tranh, xây dựng xã hội chủ nghĩa, mỗi người làm việc bằng hai, tạm gác nhu cầu riêng tư lại để hết lòng phụng sự Tổ quốc; có lúc những điều rất nhạy cảm cá nhân như trinh tiết lại gắn với sinh mạng chính trị của cả đời người, trai gái yêu nhau phải báo cáo tổ chức; rồi tới giai đoạn đổi mới và hội nhập với vô số những luồng văn hóa mới lạ xâm nhập vào.
Sóng ngầm ẩn dưới mặt hồ phẳng lặng
50 năm quả là quá ngắn cho tất cả những biến cố trọng đại trong lịch sử lớn lao ở nước ta, từ một nước thuộc địa, Việt Nam giành được độc lập dân tộc, trở nên nổi tiếng qua hai cuộc chiến tranh với hai cường quốc vào loại mạnh nhất trên thế giới, lật đổ chế độ phong kiến, xây dựng chủ nghĩa xã hội, chuyển sang kinh tế thị trường, gia nhập quá trình toàn cầu hóa. Trong thời gian đó, cái cũ chưa kịp mất đi thì cái mới đã tràn tới. Cái mới ấy còn chưa kịp định hình thì cái mới hơn lại xuất hiện.
Cùng một lúc các yếu tố cũ mới vừa đan xen, vừa lấn lướt, vừa thỏa hiệp lại vừa mâu thuẫn với nhau, tạo nên một bối cảnh xã hội hết sức đa dạng và phức tạp. Được kiến tạo trên một nền tảng xã hội như vậy, tình dục của người Việt Nam trong nửa thế kỷ qua có thể được khắc họa bằng sự kiềm chế và khao khát, chối bỏ và tìm kiếm, bối rối và khẳng định, băn khoăn và cương quyết … Những giá trị mới và cũ về thế nào là tình dục tốt, tình dục xấu, thế nào là chấp nhận được và thế nào là không thể tha thứ… kề cận bên nhau để dằn vặt mỗi người trong tất cả các thế hệ của thời kỳ ấy.
Các diễn ngôn khác nhau về tình dục với những thông điệp mâu thuẫn đã tạo nên những giằng xé và bối rối không ngừng của không chỉ một thế hệ. Cuốn sách "Tình dục - chuyện dễ đùa khó nói" của nhóm tác giả Khuất Thu Hồng, Lê Bạch Dương và Nguyễn Ngọc Hường - một trong những sản phẩm từ kết quả cuộc nghiên cứu này đã tái hiện sống động những mâu thuẫn đó.
Món quà cho đàn ông, nghĩa vụ của đàn bà và những hệ lụy
Mặc dù kết quả của cuộc nghiên cứu chỉ ra rằng đã có những thay đổi tích cực trong quan niệm, thái độ và thực hành tình dục; nhưng điều đáng ngạc nhiên nhất là sau những thay đổi lớn lao đó của xã hội, sự bất bình đẳng giới giữa nam và nữ trong quan niệm về tình dục của người Việt có nhiều điểm hầu như không thay đổi từ hàng ngàn năm qua. Những quan niệm như "đàn bà đàng hoàng không đòi hỏi tình dục", “tình dục là món quà cho đàn ông và nghĩa vụ của đàn bà", "trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên chỉ có một chồng"… vẫn ngự trị và bén rễ trong suy nghĩ của cả nam giới lẫn phụ nữ, người lớn tuổi và người trẻ tuổi. Trinh tiết vẫn là nỗi ám ảnh bất tận qua các thế hệ.
Trong xã hội hiện đang tồn tại tiêu chuẩn kép về đời sống tình dục giữa nam và nữ: người nam có thể trải nghiệm tình dục với nhiều người phụ nữ, "có cả cơm lẫn phở" và được xã hội chấp nhận, cảm thông, tha thứ; ngược lại, giá trị của người nữ là sự trong trắng, e thẹn và bị lên án, ruồng bỏ nếu ngoại tình. Những điều này được lý giải dựa trên cơ sở hệ giá trị đạo đức chung của xã hội, đặc điểm tâm sinh lý khác biệt giữa nam giới và phụ nữ, nhưng khi lý giải đến tận cùng sự việc, những người phỏng vấn lại cảm thấy bối rối và mâu thuẫn trong lập luận của chính mình.
Những tiêu chuẩn giá trị cũ vẫn được áp dụng dựa trên một thực tế xã hội đã thay đổi, kéo theo những hệ lụy buồn: xuất hiện dịch vụ bán, vá màng trinh giả, tỷ lệ nạo phá thai của Việt
Một mối đe dọa nguy hiểm được gợi lên từ sự ngự trị của tiêu chuẩn kép về tình dục giữa nam và nữ là sự bền vững của gia đình. Trên thế giới, ở những nơi đã trải qua các cuộc cách mạng về tình dục, đòi hỏi về lòng chung thủy thậm chí còn cao hơn những nơi được coi là còn giữ nguyên giá trị truyền thống, vì khi đó, hạt nhân bền vững của gia đình - lòng chung thủy nằm ở sự trung thực giữa hai người nam nữ với nhau. Còn khi xã hội tồn tại tiêu chuẩn kép về lòng chung thủy của nam và nữ, sự bền vững của gia đình sẽ bị đe dọa khi ranh giới bất bình đẳng giới ngày càng bị xóa mờ.
Vì sao dễ đùa lại khó nói?
Đối với mỗi người Việt
Không thể nói cởi mở về tình dục một cách chính thức, người ta phải đùa cợt, ám chỉ về nó. Không thể chia sẻ những băn khoăn, lo ngại cũng như những trải nghiệm hạnh phúc của mình về tình dục, người ta phải mượn đến những câu chuyện tiếu lâm và những cách nói ví von ẩn dụ, đố tục giảng thanh. Tình dục bị đè nén và kiểm soát nghiêm ngặt đã thoát ra qua những câu chuyện bên lề với những ngôn từ phóng túng và khiêu khích nhất. Hiện thực của những năm tháng qua không bị phủ kín mà được phản ánh sống động qua những câu chuyện đặc biệt đó.
Không thể nói tình dục là không quan trọng đối với người Việt
Chúng ta chỉ quen đùa mà không để tâm tìm hiểu nghiêm túc về tình dục. Đến khi phải lý giải và đối phó với những vấn đề tiêu cực do thiếu hiểu biết về tình dục gây ra thì mọi người đều lúng túng, tìm cách viện dẫn đến truyền thống và đạo đức để lảng tránh. Những gì không thể đùa vì khó hiểu hoặc vì khó chịu, chẳng hạn như tình dục đồng giới, thì lại bị coi là du nhập từ bên ngoài hoặc bị coi là bệnh tật hay phi tự nhiên. Những vấn đề như vị thành niên quan hệ tình dục sớm, nạo phá thai trước hôn nhân, HIV/AIDS lan tràn, ngoại tình gia tăng, mại dâm biến tướng, lạm dụng tình dục trẻ em... đều là hậu quả của việc thiếu kiến thức và kỹ năng về tình dục nhưng lại bị đổ lỗi cho kinh tế thị trường hay ảnh hưởng của văn hóa phương Tây.
Một điều đáng ngạc nhiên là không chỉ với dư luận, mà ngay trong giới nghiên cứu về khoa học xã hội, tình dục cũng bị coi là "vùng đất cấm". Người muốn nghiên cứu về vấn đề tình dục rất dễ bị đánh giá về tư cách, động cơ không mấy tốt đẹp. Vì thế, tình dục chưa bao giờ được coi là chủ đề nghiên cứu của khoa học xã hội ở Việt
Một vài nghiên cứu khác lại phản ánh những lo ngại về khía cạnh đạo đức của tình dục; và vì gắn tình dục với đạo đức nên các kết quả nghiên cứu thường có tính phán xét chủ quan hoặc đưa ra kết luận nhằm củng cố các quan điểm đạo đức vốn được xây dựng từ các thế kỷ trước. Hầu như không có nghiên cứu nào chú ý tới các khía cạnh xã hội của tình dục, đặc biệt là tình dục hiếm khi được xem xét với quan điểm toàn diện và tích cực.
Cuộc sống của mỗi người sẽ tốt lên hơn nữa nếu tình dục trở nên không khó nói. Để làm được điều đó, cần phải có một thái độ chân thành và cởi mở, không giả dối, không lảng tránh. Tuy nhiên, sự nỗ lực của mỗi cá nhân để vượt qua những trở ngại đã khiến chúng ta im lặng là chưa đủ. Các thiết chế xã hội liên quan trực tiếp nhất đến con người như gia đình, nhà trường, các chuyên gia y tế và truyền thông đại chúng phải ý thức được vai trò của họ trong việc định hình nhận thức, thái độ và chi phối hành vi tình dục của con người.
Đã đến lúc tình dục cần phải được nghiên cứu một cách toàn diện mà không phải như một vấn đề tiêu cực liên quan đến bệnh tật, HIV/AIDS, bạo lực, lạm dụng, mang thai ngoài ý muốn hay kế hoạch hóa gia đình. Nhiều năm qua tình dục vẫn còn là một "hộp đen" huyền bí với cả giới nghiên cứu và những người làm chính sách. Trong khi đó, xã hội đang thay đổi vô cùng nhanh chóng. Đô thị hóa, công nghiệp hóa và toàn cầu hóa không chỉ đem lại tăng trưởng kinh tế mà còn đang làm thay đổi một cách căn bản quan hệ xã hội và lối sống của người Việt