Đền thờ Bà Chúa Ngọc biến thành... đền thờ Huyền Trân công chúa
Chúng tôi theo đường vào làng bắt gặp đền thờ trông hoành tráng, mặt đền hướng ra hồ nước rộng (phía bờ hồ bên kia có di tích giếng nước với bút tích “giếng Bàu Đá kiến tạo thế kỷ thứ XIV, trùng tu 2006” thuộc hệ thống di tích đền thờ trên), lưng đền sát con đường bê tông liên thôn.
Theo quan sát, ở thành đền có ghi “Công trình sửa chữa tôn tạo mở rộng. Miếu bà Huyền Trân công chúa. Các đơn vị tham gia đóng góp xây dựng: Sở GTVT Quảng Trị; Tổng Công ty XD CTGT8-Bộ GTVT; Công ty cổ phần XD và TM 343-Hà Nội. Hoàn thành tháng 2/2010”. Tuy nhiên, nhiều người dân địa phương cho biết, đền thờ được xây mới chứ không phải sửa chữa tôn tạo mở rộng. Các dấu tích lịch sử vì thế đã bị xóa bỏ hoàn toàn.
![]() |
| Tấm biển chỉ dẫn sai về lịch sử do Sở GTVT Quảng Trị cắm trên đường Xuyên Á. |
Đi tìm câu trả lời “đền thờ ở xóm Chùa, thôn Kim Đâu có phải là đền thờ Huyền Trân công chúa?”, chúng tôi được ông Lê Đức Thọ, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích và Danh thắng Quảng Trị cho biết: Đền thờ hay miếu thờ ở xóm Chùa, thôn Kim Đâu không phải là miếu thờ Huyền Trân công chúa, mà đó là miếu thờ Bà Chúa Ngọc, một vị nữ thần của người Chăm, thần mẹ xứ sở, Mẫu đất, Po yan Ynư Nagar. Miếu thờ này đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh, do UBND huyện Cam Lộ trực tiếp quản lý. Năm 1998 và 2010, di tích này do bị xuống cấp, hư hỏng nặng, đã được địa phương và một số sở, ban ngành, doanh nghiệp tư nhân hỗ trợ kinh phí sửa chữa tôn tạo. Nhưng trong quá trình thi công, cũng như sự giới hạn về kiến thức lịch sử của những người liên quan, đã tạo ra những sai sót rất nghiêm trọng, từ “Chúa/chủ Ngọc Miếu” đã bị xóa bỏ để thay thế bằng miếu thờ Công chúa Huyền Trân. Trong việc này, ngành Di tích và Danh thắng Quảng Trị cũng có một phần lỗi, do biết sai mà không “thổi còi”- ông Thọ thẳng thắn.
Theo nghiên cứu của PGS.TS Đỗ Bang, khi nói về vị nữ thần của người Chăm, thần mẹ xứ sở, Mẫu đất, Po yan Ynư Nagar, có những điều rất đáng lưu ý. Đó là ở những làng xã nông nghiệp miền Trung nói chung và Quảng Trị nói riêng, đa số đều có miếu thờ vị nữ thần nói trên với tên gọi miếu Bà Chúa Ngọc, hay miếu thờ bà Thiên Y Ana Ngọc Diễn Phi.
Những ngôi miếu này thường được người Việt dựng lên bên trên các phế tích đền tháp Chăm, những dấu tích liên quan đến văn hóa Chăm hoặc những khu vực được coi là linh thiêng của các làng. Thần hiệu của Bà Chúa Ngọc theo các sắc phong dưới thời Nguyễn, có nơi đề là Thiên Y Ana Diễn Bà Chúa Ngọc Thánh Phi thượng đẳng thần, có nơi là Hồng Nhân Phổ Tế Linh Ứng thượng đẳng thần...
