Học chữ Nho là học đạo làm người
Đến nay, chưa tròn 3 tuổi nhưng lớp tình nguyện dạy và học Hán nôm, thư pháp Sao Khuê đã có đến 129 học sinh theo học. Lớp học "thầy đồ" này có sức hút kỳ diệu khiến cho những cụ ông 60, 70 vẫn cắp sách đến học cùng các cháu bé 9,10 tuổi. Cô hiệu trưởng cùng ngồi học với học sinh của mình… Lớp học vẫn đang ngày một đông lên bởi người học đến đây không chỉ được học chữ Hán nôm mà còn được thấm nhuần đạo lý làm người.
Người thầy tận tụy
Căn nhà nhỏ đơn sơ nằm nép mình sau Trường Tiểu học Sơn Đồng, lâu nay đã thành địa chỉ quen thuộc của nhiều người từ nhiều nơi đến theo học lớp tình nguyện dạy và học Hán nôm, thư pháp Sao Khuê của thầy đồ Nghiêm Quốc Đạt. Tên làng Sơn Đồng có nghĩa là cây ngô đồng trên núi. Ông Nghiêm Quốc Đạt là một trong 3 ông đồ già còn sót lại ở cái làng giàu truyền thống hiếu học này. Ở cái tuổi thất thập, ông đồ Nghiêm Quốc Đạt nhìn cũng khẳng khiu như một "cây ngô đồng trên núi". Vậy nhưng bên trong cái sự khẳng khiu đó chính là một tâm hồn, nhân cách luôn mong ước gieo mầm thiện.
Vui vẻ lật từng chữ mà học trò của ông viết cho chúng tôi xem. Thật bất ngờ, khó ai có thể nghĩ được những nét chữ tài hoa ấy là của những "ông đồ nhí" mới chỉ 9, 10 tuổi. Ông Đạt khoe, từ lớp học của ông hiện làng Sơn Đồng đang có thêm được trên chục "ông đồ nhí" mà tài hoa chẳng kém những ông đồ già cứ mỗi khi Tết đến xuân về lại đi cho chữ. Ông kể, cứ từ tháng Mười cho đến Giêng, Hai trong vùng có nhiều lễ hội, ông đưa trò đến thực tập để viết chữ. Nhìn "các ông đồ nhí" viết chữ để cho khách thập phương nhiều người phải phục bò. Nhưng việc các cháu viết chữ hay, chữ đẹp mới chỉ là một phần của mục đích mở lớp dạy học tình nguyện Sao Khuê, quan trọng là khi các cháu học hiểu hết được các từ thuật Hán nôm, hiểu được ý nghĩa từ mỗi chữ đó là các cháu có thể làm người được. Đó mới là mục đích chính mà ông mở lớp học và ông dạy chữ Hán cũng là để bảo vệ bản sắc văn hóa của cha ông.
 |
|
Các "thầy đồ nhí" trong lớp học chữ Hán Nôm tình nguyện của thầy Đạt. |
Chậm rãi nhấp chén nước chè ông kể, dòng họ của ông trong làng có ban khuyến học, khuyến tài và ông cũng là một thành viên trong đó. Một lần, các cụ cao niên trong ban khuyến học ngồi nói chuyện với nhau về việc con cháu bây giờ có điều kiện ăn học hơn hẳn thời xưa mà sao lắm đứa trẻ hư nhanh thế. Ông nghe xong, nghĩ ngợi một lát rồi ông nói: "Chúng hư là bởi chúng chưa hiểu rõ, sâu sắc được đạo làm người. Biết ít chữ, tôi sẽ mở lớp dạy chữ miễn phí cho con cháu để chúng hiểu được đạo lý, bớt hư".
Lúc đó, nhiều người nghĩ là ông nói chơi bởi bọn trẻ bây giờ thì hứng thú gì với chữ Hán nôm nữa. Để xây dựng lớp học, ông bắt đầu lớp học bằng việc về dạy cho con cháu nhà mình trước. Hàng xóm sang chơi gặp lúc ông đang dạy cho cháu mình thấy hay bởi ông dạy chữ Hán nhưng cũng là dạy đạo lý liền về dẫn con cháu đến xin học. Số người trong làng đưa con cháu đến xin học ngày một đông, ông bắt đầu mở lớp. Ban đầu cũng với tâm lý là làm thử, nhưng học trò ngày một đông, thế là ông làm thật. Thấy lũ trẻ bây giờ cũng còn say mê bút lông, mực tàu nên ông cũng mừng. Rồi dần dần lớp học làm ông say. Đến giờ lớp học đã như một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày của ông đồ đã vào tuổi thất thập này.
Nhà của ông cũng chẳng rộng rãi gì, vậy nhưng từ khi mở lớp dạy học miễn phí, ông dành hẳn gian phòng ngoài chừng hơn 20m2 để làm chỗ dạy học. Những ngày đầu mới mở lớp, già trẻ, lớn bé cứ trải chiếu ra nền nhà ông lổm ngổm mà học. Ai đến xin học ông cũng nhận. Học trò chỉ cần mang mấy tờ báo cũ đến để làm giấy luyện chữ, sắm thêm cái bút lông còn mực tàu ông cho, thi thoảng ông lại dành dụm tiền mua cả bọc giấy A4 phát cho để viết. Tiếng lành đồn xa, chẳng mấy chốc lớp học của ông đã lên tới vài chục người. Căn nhà ông cứ đến ngày học là lại chật ních người.
Trước đây lớp học được tổ chức vào sáng thứ 5 và chủ nhật. Nhiều người hay ít người ông vẫn dạy, có những hôm lớp chỉ lèo tèo vài người, ông vẫn lên lớp đều. Thời gian gần đây, ông nhận làm quản trường cho Trường Tiểu học Sơn Đồng nên lớp học rút xuống một buổi vào sáng chủ nhật hàng tuần. Tuy nhiên, học trò đến bất cứ lúc nào gặp ông hỏi han cũng đều được ông tận tình chỉ bảo. Từ ngày thành lập lớp học (năm 2006) đến nay, tổng số học sinh theo học đã lên tới con số 129 người. Lớp học được tổ chức hàng tuần luôn có khoảng từ 30 đến 50 học sinh. Cứ đến các đợt nghỉ hè, số lượng học trò đến học lại tăng lên đột biến. Do số người quá đông nhà không đủ chỗ nên ông phải nhờ một phòng học của Trường Tiểu học Sơn Đồng làm chỗ giảng.
Có nhiều cha mẹ học sinh, rồi nhiều người biết chuyện đã nói với ông quyên góp chút tiền gọi là bù đắp chút công cho ông, nhưng ông kiên quyết không nhận. Ông nói, ông dạy chữ xuất phát từ tâm mình. Ông tình nguyện dạy và người học cũng tình nguyện học. Học quanh năm cũng được, mà ai chỉ đến học 1 buổi cũng không sao. Tuần nào cũng vậy, cứ đến sáng chủ nhật là ông lại dậy thật sớm, đun nước, pha sẵn chè để mang ra lớp học phục vụ học trò.
Nét chữ, nết người
Đang mải câu chuyện, ngoài cổng nhà ông xuất hiện đứa trẻ cứ thập thò. Hóa ra chúng đến để hỏi mấy chữ mà chúng chưa hiểu. Đoạn ông ngồi thụp xuống, lấy viên gạch vỡ vẽ mấy nét ngay trên nền sân, chúng gật đầu nghe chừng vỡ lẽ, kính cẩn chào thầy ra về. "Thằng bé Sơn ở cùng làng đấy, nó cũng rất mê môn này. Nhưng nó còn bé quá nên nhiều khi không nắm bắt nhanh như những anh chị lớn được. Thi thoảng nó lại chạy vào hỏi thầy", ông vui vẻ quay trở vào rồi lôi quyển giáo án của ông ra cho chúng tôi xem.
Cách giảng dạy của ông khá "chuyên". Giáo án ông mày mò soạn giảng khiến học trò rất dễ hiểu, dễ tiếp cận với con chữ. Ban đầu, ông dạy học trò các nét cơ bản của chữ Hán như chấm, phẩy, móc, mác, sổ, ngang… và các bộ như: bộ tâm, bộ mộc, bộ khẩu… sau đó là cách ghép chữ. Với mỗi chữ, ông Đạt thường giảng giải rất kỹ về ý nghĩa của nó. Để học trò nhanh tiếp cận được với những chữ đó, ông có cách giảng rất độc đáo, đơn giản mà nhiều khi đến các giảng viên Hán học cũng phải nể phục. Chẳng hạn như chữ "Hiếu". Để cho học trò học được chữ "Hiếu" một cách nhanh nhất, ông liền nghĩ ra câu đố vào áp dụng vào trong bài giảng. "Chữ gì đất ở trên cao/ Con đứng cắm sào đội ở dưới lên". Chữ "hiếu" được ghép từ 2 chữ là chữ "thổ" ở trên và chữ "tử" ở dưới. Đây là cách dạy mà học sinh rất dễ nhớ, dễ thuộc bài. Nhưng quan trọng, khi giảng ông xoáy sâu vào ý nghĩa của chữ "hiếu". Thế nào là có hiếu? Con có hiếu với cha mẹ không chỉ là cho cha mẹ ăn ngon, mặc đẹp. Đó mới chỉ là một phần rất nhỏ của chữ "hiếu", của đạo làm con.
Giáo án tập trung giảng sâu về "tam cương, ngũ thường" của Nho giáo. Chỉ khi thấm nhuần được những điều tốt đẹp đó người ta mới có thể đi từ "giác" đến "ngộ". Người học Nho học phải hiểu được nền nếp gia phong, đạo lý làm người, cách ứng xử giao tiếp với bề trên kẻ dưới và đơn giản như cả cách bảo vệ sức khỏe hàng ngày. Ông rất nghiêm khắc trong việc luyện chữ bởi vì "nét chữ chính là nết người". Học chữ Hán không chỉ viết được chữ, để đọc được hoành phi, câu đối thì cũng chẳng để làm gì. Chữ chỉ đẹp khi nó được viết ra bằng tâm huyết của người viết. Chẳng hạn như người viết chữ "hiếu, lễ, nghĩa, trí, tín" chỉ đẹp khi người đó thực sự hiểu hết được ý nghĩa của chữ "hiếu, lễ, nghĩa, trí, tín" đó và viết bằng cái tâm của mình.
Trong lớp học của ông, có những người nhà ở rất xa nhưng vẫn rất chăm chỉ đến nghe thầy giảng. Nguyễn Kim Tiến nhà ở quận Thanh Xuân, một thương binh nặng, thế nhưng khi nghe được tin thầy Đạt mở lớp dạy chữ Hán, anh lặn lội về đây xin học. Hơn 1 năm nay, tuần nào cũng vậy cứ đến ngày học là anh Tiến lại đi xe ba bánh đến, chưa bao giờ bỏ học. Trước sự chăm chỉ học của anh Tiến, ông Đạt cũng cảm động lắm. Chính ông còn dùng hình ảnh của thương binh Tiến giáo dục cho các học sinh khác trong lớp học noi theo. Đã có lần, anh Tiến tâm sự với thầy, trước đây tính khí anh cũng thất thường do hoàn cảnh gia đình. Anh cũng hay cáu giận vô cớ, nhưng từ khi theo học lớp chữ Hán của thầy, anh đã thay đổi rất nhiều. Tính tình anh trở nên hiền hòa hơn.
Hay như câu chuyện, có một cô bé mới 9 tuổi cũng là người làng Sơn Đồng theo học trong lớp của ông. Gia đình cô bé xảy ra chuyện. Hai bố mẹ cãi nhau, cô bé vào can. Ông bố tức khí liền mắng: "Tao cho mày đi học chữ Nho để làm gì? Để mày về cãi lại tao hả?". Ôm lấy bố, cô bé trả lời: "Con học chữ Nho để làm người bố ạ". Nghe con nói câu đó, người mẹ lặng thinh không biết nói sao. Bà nội, người dẫn cháu đến nhà thầy Đạt xin học, chỉ biết đứng nhìn cháu mà khóc. Chợt như bừng tỉnh, cơn nóng giận của ông bố dịu xuống. Từ đó gia đình cô bé đã yên ấm dần. Đó chính là cái đích mong muốn mà từ lớp học này đã đạt được.
Ông Đạt tâm sự: "Dạy cho học trò được cái chữ đã vui, nhưng mỗi khi được một con người là tôi càng cảm thấy mãn nguyện hơn. Mong muốn lúc này của tôi chỉ là làm sao các lớp học chữ Hán được nhân lên nhiều hơn nữa. Tôi sẽ dạy miễn phí đến khi nào không thở được nữa thì thôi. Lên lớp, nhìn đám học trò mải mê tay nghiên, tay bút, lòng tôi cũng thấy thanh thản". Được biết, cách đây chưa lâu, có một ông Việt kiều hiện đang sống bên Mỹ về nước đến nhà ông xin chữ. Thấy lớp học của ông quý hóa lắm bởi ông không ngờ ngay cạnh trung tâm Thủ đô vẫn còn một lớp học như thế. Và ông cho hay, sắp tới khi con cái ông được nghỉ hè cũng sẽ cho con về Việt