Lúng túng trong giải quyết tranh chấp, khiếu nại đất đai

Nếu như năm 2003, chỉ có 943 lượt công dân khiếu tố về đất đai đến "kêu" tại trụ sở Bộ Tài nguyên - Môi trường (TN-MT), thì con số của năm 2006 là 2.735 lượt, đặc biệt các đoàn khiếu tố đông người ngày càng tăng. Còn lượng đơn thư trong lĩnh vực này thì lớn gấp nhiều lần với gần 1 vạn đơn trong năm 2006.

Nhức nhối thực trạng

Những năm gần đây, cảnh những đoàn người đông đảo tay xách, nách mang đi khiếu kiện xuất hiện trên các đường phố của Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và nhiều địa phương không còn là chuyện lạ. Nhiều đoàn có số người tham gia lên đến hàng trăm, bỏ ruộng, bỏ nhà theo kiện.

Chưa cần xét đến tính đúng sai của các vụ khiếu tố, nhưng những thiệt hại về vật chất, tinh thần của người dân, sự ảnh hưởng đến an ninh trật tự xã hội là rõ ràng và khó có thể đo đếm được.

Trước thực trạng đó, những năm qua đã có thêm nhiều cơ chế, chính sách được ban hành, những chỉ đạo cụ thể của lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các cơ quan chuyên ngành cũng đã được đưa ra, nhưng đến nay, xem ra hiệu quả trên thực tế cũng chưa đạt được là bao.

Báo cáo mới nhất của Bộ TN-MT về tình hình tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về đất đai cho thấy các đoàn đông người hoặc các vụ việc khiếu tố với thái độ gay gắt, quyết liệt chủ yếu liên quan đến việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng để thực hiện các dự án, tố cáo việc làm mất dân chủ, vi phạm pháp luật của chính quyền cơ sở.

Đáng buồn là nhiều trường hợp đã được các cơ quan TW giải quyết, nhưng công dân vẫn thường xuyên ở Hà Nội để khiếu nại và yêu cầu được người đứng đầu các cơ quan tiếp và giải quyết.

Qua nghiên cứu hàng vạn những hồ sơ tranh chấp, khiếu tố đất đai, mới đây lãnh đạo Bộ Tài nguyên - Môi trường đã chỉ ra một loạt nguyên nhân chủ yếu phát sinh tranh chấp, khiếu tố về đất đai. Trong đó, ngoài yếu tố do chính sách pháp luật về đất đai thời gian dài trước đây không đồng bộ, thiếu cụ thể, nhất quán, thì một nguyên nhân quan trọng là chưa có sự quan tâm đầy đủ lợi ích chính đáng của người sử dụng đất, đặc biệt là trong việc định giá đất để bồi thường.

Mối quan hệ giữa lợi ích của xã hội với lợi ích của những người có đất bị thu hồi không được giải quyết tốt, mà các cơ quan thường chỉ nhấn mạnh đến tính cấp thiết của việc giải phóng mặt bằng để có được dự án, bỏ mặc những vấn đề xã hội nảy sinh sau khi thu hồi đất...

Đó là chưa kể việc định giá đất để bồi thường quá thấp so với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị trường gây ra những phản ứng gay gắt của những người có đất bị thu hồi. Đặc biệt, theo Thứ trưởng Đặng Hùng Võ thì vấn đề gây nhiều bức xúc là không chấp hành đúng các quy định về trình tự, thủ tục thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Cụ thể là có những trường hợp không thông báo trước về kế hoạch, phương án thu hồi đất cho người có đất bị thu hồi, cưỡng chế giải phóng mặt bằng trong khi chưa bố trí nơi tái định cư, quyết định thu hồi đất không đúng thẩm quyền, thu hồi đất để sử dụng vào mục đích trái quy hoạch đã được duyệt.

"Không gì bằng vận động, thuyết phục"

Kiểm điểm công tác giải quyết khiếu nại tố cáo về đất đai, Bộ trưởng Bộ TN-MT Mai Ái Trực và lãnh đạo của nhiều địa phương cùng thừa nhận rằng, trong rất nhiều nguyên nhân gây nên tình hình phức tạp tranh chấp, khiếu tố về đất đai, thì yếu tố con người cũng góp phần quan trọng.

Sự thiếu gương mẫu, yếu kém về đạo đức của một bộ phận cán bộ, công chức, cũng như sự thiếu hiểu biết và thiếu ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận nhân dân cũng đẩy những vụ việc trở nên càng nóng bỏng, phức tạp và dai dẳng hơn.

Về phía cán bộ, công chức trong lĩnh vực này thì một bộ phận đã lợi dụng chức quyền để chia chác đất đai hoặc trục lợi từ đất đai, để lại những hậu quả nặng nề và gây ra những bức xúc trong dư luận xã hội.

Còn về phía người dân, không ít trường hợp do nhận thức còn hạn chế đã dẫn đến những vụ tranh chấp, khiếu tố không đúng. Nghiêm trọng hơn, theo ông Lê Quý Đôn - Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội, có không ít trường hợp người dân mặc dù hiểu rõ những quy định của pháp luật, song lại cố tình không chấp hành các quyết định giải quyết đúng pháp luật, một số trường hợp bị kích động, hoặc cố tình kích động khiếu nại đông người, gây sức ép đối với cơ quan Nhà nước.

Thừa nhận khiếu tố của người dân có nhiều trường hợp là đúng, nhưng Phó Chủ tịch tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu Trần Ngọc Thới cũng phải kêu lên rằng, có không ít trường hợp cơ quan chức năng đã giải quyết hợp tình hợp lý, nhưng một số người cố tình không chấp hành...

Vậy giải quyết như thế nào, cơ quan nào giải quyết thì thỏa đáng? Trước tình hình này, Bộ TN-MT đã nêu lên đề xuất thành lập cơ quan tài phán Nhà nước về đất đai hoặc một hệ thống tòa án đất đai riêng rẽ. Đồng thời, tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền về giải quyết khiếu nại...

Chỉ đạo về công tác này, tại Hội nghị, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cho rằng, tranh chấp, khiếu tố đất đai là lĩnh vực nhạy cảm, phức tạp nên giải quyết bằng biện pháp nào cũng phải kết hợp cả vận động, thuyết phục. "Không có gì bằng vận động, thuyết phục" - Thủ tướng nhấn mạnh.

Lưu ý phải xử lý nghiêm những trường hợp cố tình vi phạm, Thủ tướng cũng nhắc nhở lãnh đạo các địa phương và ngành TN-MT khi xem xét giải quyết tranh chấp, khiếu tố về đất đai phải thực sự cầu thị, nếu phát hiện điều gì không đúng, không phù hợp sẵn sàng điều chỉnh